ظهور چین به‌عنوان یکی از قدرت‌های بزرگ نظام بین‌الملل، این پرسش اساسی را پیش روی پژوهشگران قرار داده است که آیا این کشور در مسیر قدرت‌یابی جهانی، الگوی تاریخی قدرت‌های غربی را تکرار خواهد کرد یا بر پایه ویژگی‌های تاریخی و تمدنی خود، شیوه متفاوتی از اعمال قدرت را شکل خواهد داد. علی محمد سابقی، عضو شورای علمی اندیشکده تین شیا، معتقد است پاسخ به این پرسش مستلزم بررسی هم‌زمان الزامات ساختاری قدرت و نقش هویت تمدنی، حافظه تاریخی و سنت‌های سیاسی و راهبردی چین است.

به گزارش پایگاه خبری حکمرانی هوشمند، سابقی با رویکردی توصیفی ـ تحلیلی، دیدگاه‌های مطرح‌شده درباره رفتار چین به‌عنوان یک قدرت بزرگ را بررسی می‌کند و چهار روایت تمدنی این کشور، تفاوت تجربه تاریخی آن با قدرت‌های استعمارگر غربی، مناقشه درباره ماهیت فرهنگ راهبردی چین و جایگاه سلسله‌مراتب در نگرش تاریخی این کشور به نظم جهانی را مورد توجه قرار می‌دهد.

از دیدگاه این پژوهشگر، رفتار بین‌المللی چین را نمی‌توان صرفاً با تکیه بر منطق عمومی رقابت قدرت‌ها یا ویژگی‌های تمدنی این کشور توضیح داد. افزایش توانمندی‌های مادی، گسترش منافع و ضرورت تأمین امنیت، چین را با الزاماتی مشابه سایر قدرت‌های بزرگ مواجه می‌کند؛ در مقابل، برداشت تاریخی این کشور از جایگاه خود در جهان نیز می‌تواند بر اهداف، ابزارها و شیوه‌های اعمال قدرت آن تأثیر بگذارد.

بر همین اساس، سابقی استدلال می‌کند که تفاوت احتمالی چین با الگوی غربی قدرت، بیش از آنکه به معنای چشم‌پوشی از نفوذ و اقتدار بین‌المللی باشد، ممکن است در شکل و سازوکارهای اعمال قدرت این کشور نمود پیدا کند.

الزامات قدرت‌یابی چین در کنار میراث تاریخی و تمدنی

سابقی معتقد است ظهور قدرت‌های بزرگ در تاریخ نظام بین‌الملل معمولاً با تغییر در توزیع قدرت، بازتعریف منافع ملی و تلاش برای تأثیرگذاری بر قواعد و ساختارهای نظم جهانی همراه بوده است. قدرت‌های اروپایی در دوران گسترش فرامرزی خود، از استعمار و تصرف سرزمین‌ها برای توسعه نفوذ اقتصادی و سیاسی بهره گرفتند. ایالات متحده نیز با وجود برخورداری از گرایش‌های تاریخی انزواطلبانه، به‌تدریج به قدرتی جهانی تبدیل شد که سیاست خارجی آن با نوعی رسالت‌گرایی و ادعای جهان‌شمولی ارزش‌ها پیوند خورد.

از نظر سابقی، ظهور چین در چنین بستری، پرسشی متفاوت اما بنیادی را مطرح می‌کند: آیا چینِ برخوردار از قدرت فزاینده همان مسیر تاریخی قدرت‌های غربی را طی خواهد کرد یا تجربه تاریخی و هویت تمدنی آن به شکل‌گیری الگویی متمایز از رفتار بین‌المللی منجر خواهد شد؟

وی اهمیت این پرسش را در آن می‌داند که قدرت‌یابی چین صرفاً به افزایش ظرفیت‌های اقتصادی و نظامی محدود نیست، بلکه با بازتعریف جایگاه این کشور در نظام بین‌الملل و برداشت آن از نظم مطلوب جهانی نیز ارتباط دارد. بنابراین، شناخت رفتار چین مستلزم فراتر رفتن از تحلیل صرفاً مادی قدرت و توجه به عوامل تاریخی، فرهنگی و ادراکی است.

سابقی پرسش محوری این بحث را چگونگی تعامل میان الزامات عمومی قدرت‌های بزرگ و ویژگی‌های تاریخی و تمدنی چین می‌داند. به اعتقاد او، فرضیه راهنمای این تحلیل آن است که چین، ضمن مواجهه با الزامات مشترک قدرت‌یابی، ممکن است به دلیل تجربه تاریخی و برداشت خاص خود از جایگاه تمدنی‌اش، شیوه‌هایی متفاوت از الگوهای متعارف غربی را برای گسترش نفوذ و تثبیت اقتدار بین‌المللی به کار گیرد.

منطق ساختاری قدرت و تأثیر میراث تاریخی

از دیدگاه سابقی، برای تحلیل رفتار چین باید دو سطح مکمل را از یکدیگر تفکیک کرد؛ نخست، الزامات ساختاری ناشی از افزایش قدرت و دوم، تأثیر ویژگی‌های تاریخی و تمدنی بر نحوه پاسخ‌گویی به این الزامات.

وی با اشاره به رویکرد واقع‌گرایانه در روابط بین‌الملل توضیح می‌دهد که قدرت، منافع ملی و رقابت میان دولت‌ها از عناصر اصلی تحلیل رفتار کشورها به شمار می‌روند. بر اساس این رویکرد، قدرت‌های نوظهور برای حفاظت از منافع خود، کاهش آسیب‌پذیری‌های راهبردی و افزایش نفوذ بین‌المللی تلاش می‌کنند.

سابقی با اشاره به دیدگاه رابرت کیگن، یادآور می‌شود که قدرت‌های در حال ظهور می‌توانند در گسترش دامنه منافع و احساس استحقاق با یکدیگر اشتراکاتی داشته باشند. بر این اساس، چین نیز ممکن است در نتیجه افزایش قدرت خود، رفتارهایی مشابه سایر قدرت‌های بزرگ از خود نشان دهد.

بااین‌حال، سابقی معتقد است تحلیل ساختاری به‌تنهایی برای توضیح تفاوت‌های احتمالی در اهداف و ابزارهای سیاست خارجی کشورها کافی نیست. قدرت‌های بزرگ در بسترهای تاریخی و فرهنگی متفاوتی شکل گرفته‌اند و برداشت آن‌ها از امنیت، اقتدار، نظم مطلوب و جایگاه خود در جهان الزاماً یکسان نیست.

از نظر این پژوهشگر، تاریخ و هویت تمدنی بر ادراک نخبگان سیاسی، تعریف منافع و انتخاب ابزارهای سیاست خارجی تأثیر می‌گذارند. چین نیز به دلیل برخورداری از سابقه طولانی دولت‌داری، تجربه گسترش و یکپارچگی سرزمینی، مواجهه با مداخلات خارجی و استمرار برخی تصورات تاریخی درباره جایگاه تمدن چینی، زمینه‌ای خاص برای فهم قدرت و روابط بین‌الملل دارد.

سابقی در جمع‌بندی این بخش تأکید می‌کند که نه می‌توان رفتار چین را صرفاً نتیجه الزامات ساختاری نظام بین‌الملل دانست و نه می‌توان آن را به‌طور کامل از تاریخ و فرهنگ این کشور استنتاج کرد. به اعتقاد او، تحلیل دقیق‌تر مستلزم بررسی تعامل این دو سطح و توجه به شرایط متغیر بین‌المللی است.

چهار روایت تمدنی چین و تأثیر آن‌ها بر رفتار بین‌المللی

سابقی برای تبیین ابعاد مختلف هویت تمدنی چین به دیدگاه ویلیام اِی. کالاهان اشاره می‌کند که چهار روایت متمایز را برای توضیح این هویت شناسایی کرده است: چین سرزمینی، چین توسعه‌گرا و فاتح، چین فرهنگی و مفهوم چین بزرگ.

از نظر سابقی، این چهار روایت را می‌توان برداشت‌هایی متفاوت از مرزهای هویت چینی، جایگاه این کشور در جهان و شیوه گسترش نفوذ آن دانست. هر یک از این روایت‌ها بخشی از تجربه تاریخی چین را برجسته می‌کند و می‌تواند در فهم نگرش این کشور به قدرت و روابط بین‌الملل مؤثر باشد.

چین سرزمینی؛ امنیت مرزها و حساسیت به نفوذ خارجی

سابقی در توضیح نخستین روایت می‌گوید چین در این برداشت، به‌مثابه یک واحد سرزمینی تعریف می‌شود که حفاظت از مرزها و جلوگیری از نفوذ بیگانگان در آن اهمیت اساسی دارد. دیوار بزرگ چین را می‌توان نماد تاریخی چنین نگرشی دانست؛ نگرشی که در آن امنیت سرزمینی و حفظ استقلال سیاسی و فرهنگی در برابر تهدیدهای بیرونی جایگاهی برجسته دارد.

وی شورش بوکسورها و استمرار حساسیت چین نسبت به مداخلات خارجی، به‌ویژه مداخلات قدرت‌های غربی و ژاپن، را از جلوه‌های تاریخی این برداشت معرفی می‌کند. بر این اساس، درون‌گرایی چین را می‌توان واکنشی به تجربه‌های تاریخی ناامنی و نفوذ خارجی نیز تفسیر کرد.

بااین‌حال، سابقی تأکید می‌کند که این روایت به معنای انزوای همیشگی یا مخالفت مطلق چین با تعامل خارجی نیست. اهمیت آن بیشتر در توضیح جایگاه امنیت سرزمینی و حساسیت نسبت به استقلال و حاکمیت در نگرش تاریخی چین است.

چین توسعه‌گرا؛ بازیابی جایگاه تاریخی و گسترش اقتدار

به اعتقاد سابقی، روایت دوم بر جنبه توسعه‌گرا و کشورگشای تاریخ امپراتوری چین تمرکز دارد. در این برداشت، گسترش قلمرو و جذب سرزمین‌های پیرامونی بخشی از روند تاریخی توسعه اقتدار امپراتوری بوده است.

وی توضیح می‌دهد که این روایت در دوره معاصر با مفهوم بازیابی سرزمین‌های ازدست‌رفته و پایان دادن به پیامدهای موسوم به «قرن تحقیر» پیوند خورده است. در این چارچوب، قدرت‌یابی چین نه لزوماً به‌عنوان دستیابی به موقعیتی تازه، بلکه به‌مثابه بازگشت به جایگاهی تاریخی تفسیر می‌شود که بر اثر فشار و مداخله خارجی تضعیف شده بود.

سابقی با اشاره به دیدگاه یان شوتونگ، متفکر چینی، یادآور می‌شود که این برداشت با تأکید بر بازگرداندن عدالت تاریخی توضیح داده می‌شود. بااین‌حال، وی معتقد است این تفسیر تنها یکی از برداشت‌های ممکن از احیای جایگاه تاریخی چین است.

از نظر سابقی، همین روایت در صورتی که با تعریفی موسع از منافع ملی و ضرورت گسترش اقتدار همراه شود، می‌تواند به توجیه سیاست‌های توسعه‌طلبانه نیز بینجامد. به همین دلیل، تمایز میان بازیابی جایگاه تاریخی و تلاش برای برتری‌جویی، یکی از مسائل مهم در تحلیل سیاست خارجی چین به شمار می‌رود.

این پژوهشگر استدلال می‌کند که چنین تمایزی را نمی‌توان صرفاً از ادعاهای رسمی استخراج کرد، بلکه باید آن را با اهداف عملی، رفتار سیاسی و پیامدهای اقدامات چین سنجید.

چین فرهنگی؛ جذب تمدنی و گسترش نفوذ

سابقی در تشریح روایت سوم، ظرفیت تمدنی و فرهنگی چین برای تأثیرگذاری بر دیگران را مورد توجه قرار می‌دهد. در این برداشت، گسترش نفوذ تنها از طریق تصرف سرزمین یا برتری نظامی صورت نمی‌گیرد، بلکه انتشار ارزش‌ها، الگوهای فرهنگی و شیوه‌های زندگی نیز می‌تواند به گسترش نفوذ منجر شود.

وی این نگرش را با سنت کنفوسیوسی و تصورات تاریخی درباره جایگاه تمدن چین در برابر جوامع پیرامونی مرتبط می‌داند. سخن منسیوس درباره نقش چینی‌ها در متمدن کردن مردمان دیگر، نمونه‌ای از چنین نگرشی است که در آن تمدن چینی از منزلتی برتر برخوردار تلقی می‌شود.

از دیدگاه سابقی، مفهوم «چین فرهنگی» از این جهت اهمیت دارد که مرزهای نفوذ تمدنی را از مرزهای جغرافیایی دولت فراتر می‌برد. این مفهوم با قدرت نرم هم‌پوشانی دارد، اما کاملاً با آن یکسان نیست؛ زیرا علاوه بر جذابیت فرهنگی، برداشت از برتری تمدنی و جذب دیگران در یک الگوی فرهنگی را نیز در بر می‌گیرد.

سابقی معتقد است فرهنگ می‌تواند یکی از منابع قدرت بین‌المللی چین باشد؛ بااین‌حال، توانایی یک فرهنگ برای جذب دیگران و تبدیل این جذابیت به نفوذ سیاسی، دو مسئله متفاوت‌اند و نباید بدون شواهد کافی یکسان فرض شوند.

چین بزرگ؛ هویت فرامرزی و جوامع مهاجر

به گفته سابقی، روایت چهارم به استمرار هویت چینی در جوامع مهاجر و پراکنده در سراسر جهان مربوط می‌شود. در این برداشت، هویت چینی صرفاً به تابعیت و قلمرو سیاسی محدود نیست، بلکه از طریق پیوندهای فرهنگی و احساس تعلق تمدنی نیز استمرار پیدا می‌کند.

وی مفهوم «چین بزرگ» را بیانگر همین پیوندهای فرامرزی می‌داند؛ پیوندهایی که نشان می‌دهند قلمرو فرهنگی و شبکه‌های اجتماعی مرتبط با چین می‌توانند از مرزهای دولت فراتر روند.

بااین‌حال، سابقی تأکید می‌کند که وجود هویت فرهنگی مشترک لزوماً به معنای تبعیت سیاسی جوامع مهاجر از دولت چین نیست. برای تحلیل دقیق این روایت باید میان تعلق فرهنگی، پیوندهای اقتصادی، روابط اجتماعی و وفاداری سیاسی تمایز گذاشت.

در جمع‌بندی این چهار روایت، سابقی استدلال می‌کند که هویت تمدنی چین مجموعه‌ای یکپارچه و بدون تنش نیست. امنیت سرزمینی، بازیابی اقتدار تاریخی، گسترش فرهنگی و استمرار پیوندهای فرامرزی می‌توانند به‌طور هم‌زمان در تصور چین از جایگاه جهانی خود حضور داشته باشند؛ هرچند اهمیت هر یک از آن‌ها در شرایط مختلف تغییر می‌کند.

تفاوت تجربه تاریخی چین با الگوی استعمار غربی

سابقی یکی از محورهای اصلی تحلیل رفتار چین را تفاوت میان تجربه تاریخی این کشور و تجربه قدرت‌های اروپایی و ایالات متحده می‌داند.

به اعتقاد وی، از اواخر قرن پانزدهم میلادی، قدرت‌های اروپایی به گسترش نفوذ خود در مناطق دوردست جهان روی آوردند. اکتشافات دریایی، تصرف سرزمین‌ها و ایجاد مستعمرات به شکل‌گیری امپراتوری‌های فرامرزی انجامید و در دوره‌های بعد، به یکی از سازوکارهای گسترش قدرت غربی تبدیل شد.

در مقابل، سابقی توضیح می‌دهد که چین در بخش مهمی از تاریخ خود عمدتاً قدرتی قاره‌ای بوده است. گسترش قلمرو این کشور بیشتر در محدوده جغرافیایی آسیا صورت گرفته و توسعه امپراتوری دریایی فرامرزی، مشابه الگوی استعمار اروپایی، به ویژگی غالب تاریخ آن تبدیل نشده است.

وی تفاوت میان سفرهای دریایی ژنگ خه و سفرهای اکتشافی اروپاییان را نمونه‌ای از تمایز میان این دو تجربه تاریخی می‌داند. بااین‌حال، سابقی تأکید می‌کند که این تفاوت نباید به نتیجه‌گیری کلی درباره فقدان توسعه‌طلبی در تاریخ چین منجر شود؛ زیرا گسترش سرزمینی و اعمال اقتدار بر جوامع پیرامونی نیز بخشی از تاریخ امپراتوری چین بوده است.

از نظر سابقی، نکته مهم‌تر، تجربه چین از مداخله و فشار خارجی، به‌ویژه در دوره موسوم به «قرن تحقیر»، است؛ تجربه‌ای که می‌تواند در شکل‌گیری برداشت این کشور از قدرت و امنیت نقش داشته باشد.

وی معتقد است این تجربه از یک سو، انگیزه بازیابی اقتدار و جلوگیری از تکرار ضعف گذشته را تقویت می‌کند و از سوی دیگر، ممکن است حساسیت نسبت به پیامدهای سلطه خارجی و مداخلات پرهزینه را افزایش دهد.

بر همین اساس، سابقی نتیجه می‌گیرد که میراث تاریخی چین را نمی‌توان صرفاً عامل خویشتن‌داری یا توسعه‌طلبی دانست. این میراث مجموعه‌ای از انگیزه‌ها و ملاحظات گاه متعارض را در اختیار سیاست‌گذاران قرار می‌دهد و جهت‌گیری نهایی سیاست خارجی به چگونگی تفسیر و اولویت‌بندی آن‌ها بستگی خواهد داشت.

فرهنگ راهبردی چین؛ از خویشتن‌داری تا آمادگی برای جنگ

سابقی در بررسی فرهنگ راهبردی چین، مسئله نسبت میان سنت‌های تاریخی این کشور و کاربرد قدرت نظامی را مطرح می‌کند. در برداشت رایج از اندیشه نظامی سون‌زی، پیروزی مطلوب آن است که با کمترین هزینه و حتی بدون رویارویی مستقیم با دشمن حاصل شود.

بر اساس این نگرش، تضعیف موقعیت حریف، منزوی کردن او و فراهم ساختن شرایط پیروزی پیش از آغاز نبرد، از عناصر مهم تفکر راهبردی به شمار می‌روند. چنین برداشتی بر محاسبه، صبر راهبردی و اجتناب از درگیری‌های غیرضروری تأکید دارد.

بااین‌حال، سابقی یادآور می‌شود که تعمیم این رویکرد به کل تاریخ نظامی چین محل مناقشه است. وی با اشاره به پژوهش آلاستر ایان جانستون توضیح می‌دهد که این پژوهشگر با بررسی متون کلاسیک نظامی چین، استدلال می‌کند نباید الگوی اجتناب از جنگ را تنها یا غالب‌ترین سنت راهبردی این کشور دانست.

بر اساس دیدگاه جانستون، نگرشی که جنگ و منازعه را از ویژگی‌های پایدار روابط انسانی می‌شمارد، در متون نظامی چین نیز جایگاه مهمی دارد. این دیدگاه با مخالفت برخی پژوهشگران چینی مواجه شده و نشان‌دهنده اختلاف‌نظر درباره ماهیت فرهنگ راهبردی چین است.

از نظر سابقی، اهمیت این مناقشه در آن است که فرهنگ راهبردی را نمی‌توان به مجموعه‌ای ثابت از آموزه‌های تاریخی فروکاست. وجود سنت‌های فکری متفاوت، امکان انتخاب میان راهبردهای گوناگون را فراهم می‌کند و شرایط امنیتی و سیاسی نیز بر نحوه استفاده از آن‌ها تأثیر می‌گذارد.

سابقی همچنین به نتایج یک نظرسنجی در سال ۲۰۰۳ از بیش از پنج هزار دانشجو در دانشگاه‌های نخبه چین اشاره می‌کند. بر اساس این نظرسنجی، ۴۹٫۶ درصد پاسخ‌گویان معتقد بودند چین باید در آینده به قدرتی نظامی در سطح جهانی تبدیل شود و ۸۳ درصد نیز توان نظامی این کشور را ناکافی ارزیابی می‌کردند.

وی معتقد است این داده‌ها می‌توانند نشانه‌ای از وجود گرایش به تقویت توان نظامی در بخشی از جامعه دانشگاهی چین در آن زمان باشند؛ اما به‌تنهایی برای تعمیم این نگرش به کل جامعه چین یا پیش‌بینی قطعی رفتار آینده این کشور کافی نیستند.

در نتیجه، سابقی بر ضرورت تفکیک میان آموزه‌های تاریخی، نگرش‌های اجتماعی و تصمیم‌های عملی سیاست‌گذاران تأکید می‌کند. به اعتقاد او، خویشتن‌داری و آمادگی برای استفاده از زور الزاماً متناقض نیستند؛ زیرا یک کشور ممکن است در برخی شرایط از رویارویی مستقیم اجتناب کند و در شرایطی دیگر، استفاده از قدرت نظامی را ضروری بداند.

سلسله‌مراتب تمدنی و تصور چین از نظم جهانی

سابقی یکی دیگر از محورهای مهم در تحلیل رفتار چین را برداشت این کشور از جایگاه خود در نظم جهانی می‌داند. از این منظر، قدرت صرفاً توانایی تحمیل اراده از طریق ابزارهای نظامی و اقتصادی نیست، بلکه با تصورات تاریخی درباره منزلت، اقتدار و جایگاه نسبی کشورها نیز ارتباط دارد.

وی با اشاره به دیدگاه وانگ گونگ‌وو، مورخ، درباره نظام خراج‌گزاری چین توضیح می‌دهد که سلسله‌مراتب و اصل برتری در مناسبات تاریخی این کشور با جوامع پیرامونی نقش داشته‌اند. بر اساس این تحلیل، روابط چین با همسایگان صرفاً بر مبنای برابری رسمی واحدهای سیاسی شکل نگرفته بود، بلکه تفاوت در جایگاه و منزلت تمدنی نیز در آن مؤثر بود.

از نظر سابقی، پذیرش چارچوب حقوقی نظام بین‌المللی مدرن و اصل برابری رسمی دولت‌ها الزاماً به معنای ناپدید شدن کامل تصورات تاریخی درباره جایگاه چین نیست. ازاین‌رو، این احتمال مطرح می‌شود که برخی عناصر سلسله‌مراتبی همچنان بر نگرش چین به روابط منطقه‌ای و بین‌المللی تأثیر بگذارند.

بااین‌حال، سابقی میان استمرار یک تصور تاریخی و تبدیل آن به سیاست عملی تمایز قائل می‌شود. به اعتقاد وی، صرف وجود سنت سلسله‌مراتبی در گذشته برای نتیجه‌گیری درباره اینکه چین در نظم معاصر الزاماً در پی احیای نظام خراج‌گزاری است، کفایت نمی‌کند. چنین نتیجه‌ای به شواهد مستقل درباره اهداف و عملکرد کنونی این کشور نیاز دارد.

این پژوهشگر همچنین تأکید می‌کند که پرهیز از تکرار الگوی سنتی استعمار غربی، لزوماً به معنای صرف‌نظر کردن از تلاش برای شکل دادن به نظم جهانی نیست. یک قدرت می‌تواند به‌جای تصرف مستقیم سرزمین‌ها، از ابزارهای اقتصادی، سیاسی، فرهنگی و نهادی برای گسترش نفوذ و تأثیرگذاری بر قواعد بین‌المللی استفاده کند.

بر همین اساس، سابقی معتقد است برای فهم جایگاه آینده چین باید علاوه بر میزان قدرت مادی آن، به برداشت این کشور از نظم مطلوب جهانی، شیوه تعریف روابط با دیگر کشورها و میزان سازگاری این برداشت با اصل برابری حاکمیتی دولت‌ها نیز توجه کرد.

جمع‌بندی؛ چین الزاماً الگوی غرب را تکرار نمی‌کند

سابقی در جمع‌بندی تحلیل خود تأکید می‌کند که پیش‌بینی مسیر آینده چین به‌عنوان یک قدرت بزرگ، مستلزم در نظر گرفتن هم‌زمان الزامات عمومی قدرت‌یابی و ویژگی‌های خاص تاریخی و تمدنی این کشور است.

از یک سو، افزایش توان اقتصادی و نظامی، گسترش منافع و ضرورت تأمین امنیت، چین را با مسائلی مشابه سایر قدرت‌های بزرگ مواجه می‌کند. از سوی دیگر، حافظه تاریخی، سنت‌های سیاسی و نظامی و برداشت تمدنی این کشور از جایگاه خود در جهان می‌توانند بر نحوه پاسخ‌گویی به این الزامات تأثیر بگذارند.

به اعتقاد سابقی، چهار روایت تمدنی چین ابعاد متفاوت این مسئله را آشکار می‌سازند. روایت سرزمینی بر امنیت و استقلال تأکید دارد؛ روایت توسعه‌گرا با بازیابی اقتدار تاریخی و گسترش نفوذ ارتباط پیدا می‌کند؛ روایت فرهنگی بر ظرفیت جذب و تأثیرگذاری تمدنی متمرکز است و روایت چین بزرگ، استمرار پیوندهای هویتی فراتر از مرزهای جغرافیایی را برجسته می‌سازد.

وی خاطرنشان می‌کند که این روایت‌ها نه الزاماً مکمل یکدیگرند و نه همواره در تعارض قرار دارند؛ بلکه وزن و تأثیر هر یک می‌تواند در شرایط تاریخی و سیاسی مختلف تغییر کند.

سابقی همچنین معتقد است تفاوت تجربه تاریخی چین با قدرت‌های استعمارگر غربی، به‌ویژه در زمینه گسترش دریایی و تجربه مداخله خارجی، می‌تواند به فهم برخی ویژگی‌های سیاست خارجی آن کمک کند. بااین‌حال، این تفاوت به‌تنهایی برای اثبات صلح‌طلبی ذاتی چین یا پیش‌بینی خویشتن‌داری دائمی آن کافی نیست.

از دیدگاه این پژوهشگر، همان‌گونه که تجربه فشار خارجی ممکن است احتیاط راهبردی را تقویت کند، انگیزه بازیابی جایگاه تاریخی نیز می‌تواند به گسترش دامنه منافع و اقتدارطلبی بینجامد.

وی در ادامه بر این نکته تأکید می‌کند که سنت نظامی چین را نمی‌توان صرفاً به اجتناب از جنگ تقلیل داد و برداشت تاریخی این کشور از سلسله‌مراتب تمدنی نیز نباید بدون بررسی شواهد معاصر، معادل تلاش قطعی برای احیای نظم پیشامدرن تلقی شود. در هر دو زمینه، تمایز میان میراث فکری، ادراک سیاسی و رفتار عملی ضروری است.

سابقی نتیجه می‌گیرد که تفاوت احتمالی چین با الگوهای تاریخی قدرت‌های غربی را باید بیش از هر چیز در شیوه تعریف منافع، انتخاب ابزارهای نفوذ و برداشت از نظم مطلوب جهانی جست‌وجو کرد، نه در فرض فقدان تمایل به اعمال قدرت.

به اعتقاد وی، چین ممکن است بدون تکرار دقیق الگوی استعمار کلاسیک، در پی افزایش نفوذ و تأثیرگذاری بر محیط بین‌المللی باشد؛ اما میزان و شیوه تحقق این هدف به تعامل میان توانمندی‌های مادی، اولویت‌های سیاسی، میراث تاریخی و شرایط نظام بین‌الملل بستگی خواهد داشت.

در نهایت، سابقی پرهیز از دوگانه‌سازی ساده میان «چین متفاوت از غرب» و «چین تکرارکننده الگوی غرب» را برای درک جایگاه آینده این کشور ضروری می‌داند. از نظر او، رویکرد تحلیلی دقیق‌تر باید ضمن توجه به تفاوت‌های تاریخی و تمدنی، رفتار واقعی چین را در پرتو تحولات قدرت، تصمیم‌های سیاست‌گذاران و پیامدهای اقدامات آن ارزیابی کند.

چنین رویکردی امکان می‌دهد ظرفیت‌های متمایز سیاست‌ورزی چین و چالش‌های ناشی از گسترش قدرت آن، بدون پیش‌داوری و تعمیم‌های قطعی، مورد بررسی قرار گیرند. بر این اساس، مطالب مربوط به رفتار آینده چین را باید استدلال‌ها و فرضیه‌های تحلیلی دانست، نه پیش‌بینی‌های قطعی یا یافته‌های تجربی مستقل.

انتهای پیام