عضو اندیشکده رصد و دکترای اقتصاد از دانشگاه علامه طباطبایی، با بررسی عوامل مؤثر بر حضور گسترده مردم در دوران هشت سال دفاع مقدس، معتقد است تجربه این دوره می‌تواند برای افزایش مشارکت عمومی در اقتصاد ایران مورد استفاده قرار گیرد. وی که به همراه دکتر جواد کجوری کتاب «اقتصاد مقاومتی و دفاع مقدس» را تألیف کرده است، بر این باور است که ایمان و باورهای دینی در کنار ساختارهای اجرایی مناسب، زمینه‌ساز حضور گسترده مردم در عرصه دفاع شد و بهره‌گیری از همین الگو در اقتصاد نیز می‌تواند به تحقق اقتصاد مقاومتی کمک کند.

به گزارش پایگاه خبری حکمرانی هوشمند، مجتبی حسنی، استدلال می‌کند که یکی از نقاط ضعف اقتصاد امروز ایران، فراهم‌نشدن زمینه کافی برای حضور مؤثر مردم در فعالیت‌های اقتصادی است؛ درحالی‌که تجربه دفاع مقدس نشان داد چگونه می‌توان ظرفیت‌های اجتماعی را برای تحقق یک هدف ملی بسیج کرد.

وی با اشاره به تأکید رهبر معظم انقلاب بر نقش مردم در اداره جنگ، توضیح می‌دهد که ارتش، سپاه و سایر نیروهای فعال در دفاع مقدس به پشتیبانی مردم، ایمان آنان و روحیه همدلی جامعه متکی بودند. به اعتقاد او، همان‌طور که مردم در عرصه‌های سیاسی و امنیتی نقش‌آفرینی مؤثری داشتند، باید زمینه مشارکت آنان در اقتصاد نیز به شکل شایسته‌تری فراهم شود.

از نگاه حسنی، بررسی رویدادهای تاریخی زمانی ارزشمند است که به شناسایی تجربه‌های موفق و درس‌گرفتن از اشتباهات منجر شود. او معتقد است نوع نگاه تحلیل‌گران بر نتایج بررسی‌های تاریخی تأثیر می‌گذارد و هرچه این نگاه جامع‌تر باشد، دستاوردهای تحلیلی نیز ارزش بیشتری خواهد داشت.

وی همچنین عزت، اعتمادبه‌نفس و احساس اقتداری را که از معنویت رزمندگان و جامعه اسلامی در دوران دفاع مقدس شکل گرفت، از سرمایه‌های مهم کشور می‌داند؛ سرمایه‌هایی که به باور او، امروز نیز برای پیشرفت ایران ضروری هستند.

دو منشأ اصلی مشارکت مردم در دفاع مقدس

حسنی برای توضیح دلایل حضور گسترده مردم در دوران دفاع مقدس، دو دسته عامل درونی و بیرونی را از یکدیگر تفکیک می‌کند.

به اعتقاد وی، منشأ درونی مشارکت مردم به تغییر در افکار، باورها و رفتارهای آنان مربوط می‌شود و دین، مهم‌ترین عنصر شکل‌دهنده این تغییر است. او توضیح می‌دهد که دین‌داری و ایمان مردم در سایه رهبری ولی‌فقیه، زمینه‌ای ایجاد کرد که افراد با وجود دشواری‌ها و مخاطرات جنگ، حضور در میدان دفاع را وظیفه خود بدانند.

در مقابل، منشأ بیرونی مشارکت به سازوکارهایی مربوط می‌شود که امکان تبدیل انگیزه‌های فردی و اجتماعی به رفتار عملی را فراهم می‌کنند. حسنی تأکید می‌کند که وجود انگیزه به‌تنهایی برای مشارکت کافی نیست؛ زیرا میزان حضور مردم در عرصه عمل، به ساختارها، قوانین و شیوه ارتباط آنان با مسئولان نیز بستگی دارد.

بر این اساس، از نگاه وی، برای افزایش مشارکت اقتصادی مردم باید هم به عوامل فرهنگی و انگیزشی توجه کرد و هم ساختارهای لازم برای فعالیت و نقش‌آفرینی آنان را به وجود آورد.

نقش شبکه‌ای عوامل مؤثر بر حضور مردم

حسنی معتقد است مشارکت مردم در دفاع مقدس نتیجه عملکرد یک عامل منفرد نبود، بلکه مجموعه‌ای از عوامل فرهنگی، اجتماعی، اعتقادی و سازمانی در شکل‌گیری آن نقش داشتند.

وی این عوامل را شامل امام خمینی(ره) به‌عنوان ولی‌فقیه، روحانیت و مراجع تقلید، خانواده، مسئولان، مساجد، هیئت‌ها، پایگاه‌های بسیج، فضای جبهه‌ها و رسانه‌ها می‌داند. در این الگو، تأثیر عوامل مختلف در نهایت به فرد رزمنده یا جهادگر در جبهه و پشت جبهه می‌رسید و زمینه مشارکت او را فراهم می‌کرد.

از دیدگاه این پژوهشگر، ریشه اصلی رفتارهای فداکارانه مردم را باید در باورهای دینی و فضای اعتقادی جامعه جست‌وجو کرد؛ بااین‌حال، عوامل دیگری نیز وجود داشتند که این باورها را تقویت می‌کردند و به تداوم حضور مردم در میدان دفاع انجامیدند.

امام خمینی(ره)؛ محور اعتمادسازی و سازمان‌دهی مردم

حسنی، امام خمینی(ره) را مهم‌ترین عامل تأثیرگذار بر مردم در دوران دفاع مقدس معرفی می‌کند و معتقد است جایگاه ایشان به‌عنوان رهبر و مرجع مذهبی و سیاسی، به جامعه اطمینان خاطر می‌داد.

به گفته وی، آشنایی مردم با منش امام، ساده‌زیستی و دلسوزی ایشان، زمینه اعتماد و علاقه عمومی را فراهم کرده بود. این اعتماد نیز به پیروی و همراهی مردم منجر می‌شد؛ به‌ویژه آنکه جامعه با مفاهیم دینی آمیخته بود و تبعیت از امام را مسیری سازگار با باورهای مذهبی خود می‌دانست.

حسنی در تبیین ویژگی‌های رهبری امام خمینی(ره)، به روشن‌بینی، شجاعت، قاطعیت، معنویت، توکل، تواضع، سازش‌ناپذیری، باور به مردم، پیوند دیانت و سیاست و ساده‌زیستی اشاره می‌کند.

او تأثیر امام را در دو حوزه انگیزه‌سازی و نهادسازی بررسی می‌کند. در حوزه نخست، به اعتقاد وی، امام با سخنان اثرگذار خود در مقاطع حساس، مردم را به حضور یکپارچه در صحنه دعوت می‌کردند و مفهوم شهادت‌طلبی را در جامعه احیا کردند؛ مفهومی که از نگاه ایشان، نیرویی برای ایستادگی در برابر قدرت‌های مادی به شمار می‌رفت.

در حوزه دوم، حسنی بر نقش امام در ایجاد نهادهای انقلابی تأکید می‌کند. به باور او، تشکیل نهادهایی مانند بسیج مستضعفین، جهاد سازندگی و سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، بخشی از تلاش برای رفع خلأهای موجود و نهادینه‌کردن حضور مردم و ارزش‌های دینی در جامعه بود. این نهادها در سازمان‌دهی و بسیج ظرفیت‌های مردمی نقش مهمی ایفا کردند.

روحانیت؛ از تقویت باورها تا مدیریت و پشتیبانی جنگ

حسنی، روحانیت را یکی دیگر از عوامل مؤثر بر مشارکت مردم در دفاع مقدس می‌داند. به اعتقاد وی، تبلیغ دین، تبیین مسیر مبارزه و تقویت معارف اسلامی، در افزایش ایمان مردم و باور آنان به پیروزی حق نقش داشت.

او توضیح می‌دهد که نقش روحانیون تنها به تبلیغ محدود نبود و آنان در موقعیت‌های مختلف، از حضور مستقیم در جبهه‌ها تا مسئولیت‌های مدیریتی و پشتیبانی، مشارکت داشتند.

به گفته حسنی، برخی روحانیون با هدف تبلیغ به جبهه‌ها می‌رفتند، گروهی به‌عنوان رزمنده وارد میدان می‌شدند و عده‌ای نیز هم‌زمان نقش رزمی و تبلیغی داشتند. وی با اشاره به تأثیر این افراد بر روحیه نیروها، معتقد است حضور آنان در شرایط دشوار عملیاتی می‌توانست به حرکت و انسجام رزمندگان کمک کند.

این پژوهشگر همچنین به مسئولیت‌های مدیریتی برخی روحانیون در سطوح مختلف اشاره می‌کند و بر این باور است که جایگاه و اعتماد اجتماعی روحانیت می‌توانست به افزایش کارآمدی مجموعه‌های تحت مدیریت آنان کمک کند.

از دیگر کارکردهای روحانیت، به روایت حسنی، استفاده از فاصله میان عملیات‌ها برای پاسخ‌گویی به پرسش‌های اعتقادی و فکری رزمندگان بود. به این ترتیب، جبهه‌ها علاوه بر محل نبرد، به فضایی برای آموزش دینی و اخلاقی نیز تبدیل می‌شدند.

وی حضور علمای شاخص، از جمله رهبر معظم انقلاب، آیت‌الله بهاءالدینی و شهید اشرفی اصفهانی، در جبهه‌ها را از عوامل تقویت روحیه رزمندگان می‌داند. در پشت جبهه نیز خطبا و امامان جمعه و جماعت با تبیین مواضع امام و تشریح اهمیت دفاع، به حفظ روحیه عمومی کمک می‌کردند.

حسنی در ادامه، حمایت مالی علما از جنگ را نیز مورد توجه قرار می‌دهد و به اختصاص بخشی از وجوهات به امور جنگ و فعالیت‌های ستاد کمک‌رسانی فیضیه اشاره می‌کند.

خانواده و زنان؛ پشتوانه اجتماعی دفاع مقدس

حسنی معتقد است خانواده یکی از مهم‌ترین بسترهای شکل‌گیری تحولات اجتماعی است و نقش آن در دوران دفاع مقدس نیز از همین اهمیت سرچشمه می‌گرفت.

به گفته وی، هنگامی که مردان برای حضور در جبهه‌ها به ندای رهبر خود پاسخ می‌دادند، بخش مهمی از مسئولیت اداره خانواده بر عهده زنان قرار می‌گرفت. او با اشاره به تأکید رهبر معظم انقلاب درباره نقش زنان در تداوم جنگ، بر اهمیت مقاومت و پشتیبانی خانواده‌ها در سال‌های دفاع مقدس تأکید می‌کند.

از نگاه حسنی، نخستین جلوه این نقش، اداره خانواده در زمان حضور همسر یا فرزند در جبهه و مواجهه با شهادت اعضای خانواده بود. وی معتقد است نحوه برخورد مادران و همسران شهدا با این فقدان، نمونه‌ای از پایداری و فداکاری بود که خود می‌توانست انگیزه افراد بیشتری را برای حضور در جبهه تقویت کند.

دومین حوزه مشارکت خانواده‌ها، پشتیبانی مالی و تأمین امکانات موردنیاز جبهه‌ها بود. حسنی توضیح می‌دهد که زنان با اهدای کمک‌های نقدی، طلا و جواهرات و نیز تهیه لباس، پخت نان و مربا و شستن لباس‌های خونین رزمندگان، در تأمین نیازهای جنگ نقش داشتند. همچنین در قالب طرح «انصارالمجاهدین»، از خانواده رزمندگان سرکشی می‌شد و برای رفع نیازهای آنان اقدام می‌کردند.

وی سومین حوزه را حضور مستقیم زنان در فعالیت‌های مرتبط با جنگ می‌داند؛ فعالیت‌هایی که از مشارکت در برخی امور رزمی و دیده‌بانی و تهیه کوکتل مولوتف تا پرستاری، امدادرسانی در بیمارستان‌های صحرایی و فعالیت‌های تبلیغی در جبهه‌های غرب کشور را دربرمی‌گرفت.

مساجد و پایگاه‌های بسیج؛ زیرساخت‌های سازمان‌دهی مشارکت مردمی

حسنی در تحلیل نقش مساجد، بر کارکردهای اجتماعی و سازمانی این نهادها تأکید می‌کند. به اعتقاد وی، مساجد در جریان انقلاب اسلامی بخشی از نقش اولیه خود را بازیافتند و به مراکزی برای اطلاع‌رسانی و ارتباط میان مردم تبدیل شدند؛ کارکردی که با آغاز جنگ، ابعاد گسترده‌تری پیدا کرد.

او نقش روحانیون در مساجد را یکی از عوامل مؤثر بر تقویت فرهنگ ایثار و شهادت می‌داند و توضیح می‌دهد که بسیاری از فرماندهان و رزمندگان دفاع مقدس در همین محیط‌ها پرورش یافتند و آموزش‌های اولیه دفاعی و نظامی را فراگرفتند.

از نگاه حسنی، مساجد همچنین محل تبیین حوادث جبهه‌ها و تشریح پیامدهای عملیات‌ها برای مردم بودند. جمع‌آوری کمک‌های مردمی، تأمین اقلام موردنیاز رزمندگان و تقویت همبستگی میان گروه‌های مختلف اجتماعی نیز از دیگر کارکردهای این مراکز به شمار می‌رفت.

وی معتقد است حضور اقشار گوناگون در مساجد، بدون توجه به تفاوت‌های ظاهری، به تقویت وحدت اجتماعی کمک می‌کرد. همچنین فضای مساجد برای برگزاری آموزش‌های اولیه نظامی مورد استفاده قرار می‌گرفت.

حسنی در ادامه به تشکیل بسیج مستضعفین با فرمان امام خمینی(ره) در آذر ۱۳۵۸ اشاره می‌کند و می‌گوید با آغاز جنگ، بسیج گسترش یافت و پایگاه‌های مقاومت در مساجد و محلات، مسئولیت‌هایی مانند ثبت‌نام، آموزش و اعزام نیرو به جبهه‌ها را بر عهده گرفتند. به گفته وی، بخش بزرگی از رزمندگان از اعضای پایگاه‌های بسیج مساجد بودند.

رادیو؛ پیونددهنده جبهه و پشت جبهه

حسنی، رادیو را یکی از مؤثرترین رسانه‌های دوران دفاع مقدس معرفی می‌کند و معتقد است دسترسی آسان به این رسانه، آن را به ابزاری مهم برای اطلاع‌رسانی درباره جنگ تبدیل کرده بود.

وی با اشاره به خاطرات مدیران وقت رادیو، فضای کاری آن دوران را مبتنی بر همدلی، انگیزه و فعالیت جمعی توصیف می‌کند. در این روایت، جنگ به منبع الهام کارکنان رسانه تبدیل شده بود و رادیو و تلویزیون نیز با استقلال عمل و روحیه همکاری اداره می‌شدند.

از دیدگاه حسنی، رادیو در دوران دفاع مقدس چند کارکرد اصلی داشت: ایجاد امید و تقویت روحیه جامعه، برقراری ارتباط میان جبهه و پشت جبهه، انتقال اخبار رشادت‌های رزمندگان، تشویق مردم به حمایت از نیروهای حاضر در میدان، بازتاب و تحلیل بیانات امام خمینی(ره)، مقابله با جنگ روانی دشمن و تقویت انگیزه نیروها در مقاطع عملیاتی.

او همچنین به راه‌اندازی رادیو جبهه در سال ۱۳۶۵ اشاره می‌کند که به‌صورت تخصصی برای رزمندگان فعالیت می‌کرد. تغذیه فکری و اخلاقی نیروها، حفظ ارتباط مستمر آنان با خانواده‌هایشان و تبیین رهنمودهای امام خمینی(ره) از جمله اهداف این رسانه بود.

سه گام برای مردمی‌سازی اقتصاد

حسنی در بررسی راه‌های استفاده از تجربه دفاع مقدس در اقتصاد ایران، مشارکت مردم را یکی از عوامل اصلی موفقیت در آن دوران می‌داند. به اعتقاد وی، این مشارکت از یک سو به تفکر و روحیه جهادی وابسته بود و از سوی دیگر، وجود سازمان‌هایی با مدیریت جهادی امکان حضور گسترده مردم را فراهم می‌کرد.

او استدلال می‌کند که انتقال این دو مؤلفه به عرصه اقتصاد می‌تواند زمینه‌ساز دستاوردهای مشابهی باشد. حسنی با یادآوری تأکید رهبر معظم انقلاب بر ضرورت عزم جدی مسئولان، مدیران و فعالان مردمی برای تحقق اقتصاد مقاومتی، معتقد است بدون تصمیم قاطع و اراده عملی، پیشرفت اقتصادی موردنظر محقق نخواهد شد.

این پژوهشگر برای افزایش مشارکت مردم در اقتصاد، سه سطح اقدام را پیشنهاد می‌کند.

نخست، ایجاد انگیزه در مردم و فعالان اقتصادی: از نگاه حسنی، شکل‌گیری انگیزه پایدار به تربیت جامع دینی و تقویت فرهنگ کار، تلاش و خودباوری وابسته است. وی معتقد است ظرفیت روحانیت، رسانه‌ها، مساجد و خانواده‌ها باید برای تقویت این نگرش‌ها مورد استفاده قرار گیرد.

دوم، افزایش آگاهی و مهارت‌های اقتصادی: حسنی بر ضرورت توانمندسازی اقتصادی مردم تأکید می‌کند و معتقد است آموزش مهارت‌های موردنیاز و آگاه‌کردن جامعه از ظرفیت‌ها و فرصت‌های اقتصادی کشور، زمینه مشارکت مؤثرتر افراد را فراهم می‌آورد.

سوم، فراهم‌کردن بستر عملی برای جهاد اقتصادی: به باور وی، حتی اگر انگیزه و آگاهی لازم در جامعه وجود داشته باشد، بدون فراهم‌شدن زمینه‌های اجرایی، مشارکت عمومی به نتیجه مطلوب نمی‌رسد. ازاین‌رو، مسئولان وظیفه دارند موانع حضور مردم در اقتصاد را شناسایی و بستر لازم برای فعالیت آنان را فراهم کنند.

حسنی همچنین شناسایی دقیق نقاط قوت و ضعف اقتصاد ایران و ارزیابی ظرفیت‌های موجود را پیش‌شرط اصلاح موانع می‌داند. به اعتقاد او، بدون شناخت درست شرایط اقتصادی، امکان برنامه‌ریزی مؤثر و بهره‌گیری مناسب از ظرفیت‌های جامعه وجود نخواهد داشت.

وی در تشریح الزامات مشارکت مردمی، بر دو حوزه درونی و بیرونی تأکید می‌کند. در حوزه درونی، تربیت جامع دینی و توانمندسازی اقتصادی باید مورد توجه قرار گیرد؛ در حوزه بیرونی نیز لازم است از تجربه‌های موفق دوران دفاع مقدس، از جمله استفاده از ظرفیت‌های مردمی و نخبگانی، تقویت کار جمعی و هم‌افزایی، تدوین برنامه‌های جسورانه با پشتوانه کارشناسی، اعطای آزادی عمل در اجرا همراه با حمایت و نظارت و افزایش بهره‌وری استفاده شود.

تفکر جهادی و ساختار جهادی؛ دو مؤلفه کلیدی مشارکت اقتصادی

حسنی در جمع‌بندی تحلیل خود، روحیه و تفکر جهادی و ساختار جهادی را دو مؤلفه فراگیر در شکل‌گیری مشارکت مردم در دفاع مقدس معرفی می‌کند؛ مؤلفه‌هایی که به باور او، ریشه در دین دارند.

وی توضیح می‌دهد که دین، هم شور و حماسه ایجاد می‌کند و هم شعور و آگاهی می‌بخشد و می‌تواند هدف‌هایی را پیش روی انسان قرار دهد که برای تحقق آن‌ها، فداکاری و ازخودگذشتگی را ضروری بداند.

این پژوهشگر در کنار عامل اعتقادی، دو عامل دیگر را نیز در تقویت مشارکت مردم مؤثر می‌داند: نخست، تجربه مستقیم جنگ و درک احساس قرارگرفتن کشور در معرض حمله؛ دوم، مشاهده رشادت‌ها، فداکاری‌ها و تلاش خالصانه مسئولان و رزمندگان که انگیزه بیشتری برای مشارکت ایجاد می‌کرد.

از نگاه حسنی، در شرایط کنونی نیز برای افزایش حضور مردم در اقتصاد باید آگاهی آنان نسبت به ابعاد و پیامدهای فشارهای اقتصادی افزایش یابد؛ به‌گونه‌ای که این آگاهی به مشارکت عملی و مؤثر در فعالیت‌های اقتصادی منجر شود.

او تأکید می‌کند که تحقق چنین هدفی به تفکر جهادی و ساختار جهادی نیاز دارد؛ ساختارهایی که بتوانند مانند مساجد و پایگاه‌های بسیج در دوران دفاع مقدس، مردم را سازمان‌دهی کنند و زمینه نقش‌آفرینی آنان را فراهم آورند.

حسنی در پایان، رسانه‌ها را نیز در این مسیر دارای مسئولیتی مهم می‌داند و معتقد است رسانه‌ها باید با امیدآفرینی، اطلاع‌رسانی شفاف و تقویت ارتباط میان مردم و مسئولان، اعتماد عمومی را افزایش دهند؛ زیرا اعتماد، یکی از سرمایه‌های اصلی برای شکل‌گیری و تداوم مشارکت مردم در عرصه اقتصاد است.

انتهای پیام