پژوهشگر اندیشکده دینا، با تشریح تفاوت مفاهیم پول، اعتبار و شبه‌پول، معتقد است حفظ ارزش پول به وجود رقابت در نظام پولی وابسته است. وی با دفاع از ایده بانکداری آزاد و بررسی دیدگاه‌های فریدریش هایک، استدلال می‌کند که امکان انتشار پول توسط بانک‌ها و مسئولیت‌پذیری مستقیم آن‌ها در قبال تعهداتشان می‌تواند به محدود شدن تصمیم‌های تورم‌زا، افزایش پاسخ‌گویی و بهبود عملکرد نظام بانکی کمک کند. او همچنین بر این باور است که برای فهم مسائل اقتصادی باید ساختارهای نهادی، رفتار عوامل اقتصادی و نقش زمان را در کنار یکدیگر بررسی کرد.

تفاوت پول، اعتبار و شبه‌پول

به گزارش پایگاه خبری حکمرانی هوشمند، محمد جوادی برای روشن شدن بحث نظام پولی، ابتدا میان سه مفهوم پول، اعتبار و شبه‌پول تمایز قائل می‌شود. از نظر او، پول به معنای مبادله کالاهای زمان حال با کالاهای زمان حال است؛ در حالی که اعتبار، مبادله کالاهای کنونی با کالاهای آینده را امکان‌پذیر می‌کند و در ساده‌ترین شکل، در قالب استقراض، قرض دادن و وام گرفتن نمود پیدا می‌کند.

این پژوهشگر در توضیح مفهوم ماده پولی نیز می‌گوید هر جنسی که نقش پول بر آن قرار بگیرد، می‌تواند ماده پولی محسوب شود؛ از جمله طلا، نقره، کاغذ یا بسترهای دیجیتال و الکترونیکی.

وی معتقد است اعتبار برخلاف تصور رایج، می‌تواند از هیچ ایجاد شود. برای مثال، دو نفر می‌توانند با توافق یکدیگر اعتباری ایجاد کنند یا بانک به‌صورت دیجیتال اعتباراتی را در اختیار یک فرد قرار دهد. در این فرایند، بدهی ایجادشده می‌تواند از یک فرد به فرد دیگر منتقل شود.

جوادی با تأکید بر تفاوت ماهوی اعتبار و پول، می‌گوید این دو مفهوم در چند دهه اخیر با یکدیگر خلط شده‌اند؛ در حالی که اعتبار و پول از نظر کارکرد و ماهیت یکسان نیستند.

او شبه‌پول را بخشی از ماده پولی تعریف می‌کند که قابلیت ایفای نقش پولی دارد، اما در حال حاضر از این قابلیت استفاده نمی‌کند و اصطلاحاً کنز شده است. به‌عنوان نمونه، طلایی که فرد زیر بالش خود نگهداری می‌کند یا سپرده‌ای که در بانک مسدود شده است، می‌تواند در این دسته قرار بگیرد.

این پژوهشگر در ادامه توضیح می‌دهد پول نهادی است که در فضای بین‌الاذهانی تعریف می‌شود و نقش واسطه مبادله کالاهای زمان حال را بر عهده می‌گیرد؛ بنابراین، از نظر او، پول می‌تواند بر مواد پولی مختلفی استوار شود و الزاماً به یک شکل یا جنس مشخص محدود نیست.

نقش بازار در خلق و محو اعتبار

جوادی با معرفی نظام بانکداری آزاد، معتقد است در چنین نظامی، بازار درباره میزان خلق و محو اعتبار تصمیم می‌گیرد و این فرایند به‌صورت خودکار اتفاق می‌افتد.

در مقابل، وی نظام‌هایی را نقد می‌کند که در آن‌ها بانک مرکزی، سازمان برنامه یا بخش فنی دولت، مسئول تصمیم‌گیری درباره مسیر توسعه و هدایت اقتصاد هستند و این هدایت را از طریق دستور انجام می‌دهند.

به اعتقاد جوادی، این نظام‌ها حتی اگر بر مبنای نیت‌های خوب و نظریه‌هایی طراحی شده باشند که از نظر تدوین‌کنندگانشان هوشمندانه به نظر می‌رسند، ممکن است با شکست‌های بزرگی مواجه شوند؛ شکست‌هایی که به باور او، در نهایت می‌توانند به نابرابری گسترده، استثمار و افول توسعه منجر شوند.

وی در پاسخ به این دیدگاه که تجربه برخی کشورها می‌تواند برای ارزیابی نظام بازار آزاد مورد استناد قرار گیرد، به ایالات متحده، کره جنوبی و چین اشاره می‌کند و معتقد است مشاهده نتایج اقتصادی این کشورها به‌تنهایی برای داوری درباره مسیرهای توسعه کافی نیست.

جوادی استدلال می‌کند مقایسه‌های اقتصادی متداول، مانند مقایسه ایران در سال ۱۴۰۴ با ایران در سال ۱۳۵۴ یا ایالات متحده در سال ۱۹۰۴، اگر ساختار نهادی، ساختار اقتصادی، عوامل اقتصادی و نقش زمان را نادیده بگیرند، می‌توانند گمراه‌کننده باشند.

از نظر او، حذف این متغیرها از مقایسه‌ها باعث می‌شود در تشخیص رابطه علت و معلولی مسائل اقتصادی خطا رخ دهد. در چنین شرایطی، افراد تنها نتایجی را می‌بینند که در واقعیت اتفاق افتاده‌اند، اما نمی‌توانند به‌درستی تصور کنند که در صورت وجود شرایط و سناریوهای دیگر، چه نتایج متفاوت یا بهتری ممکن بود حاصل شود.

وی تأکید می‌کند بررسی این سناریوهای جایگزین صرفاً با مشاهده شواهد تجربی امکان‌پذیر نیست و به فهم عقلی، اندیشه‌ورزی، فلسفه‌ورزی و بررسی روابط علّی نیاز دارد.

پول مطلوب چیست و چه ویژگی‌هایی دارد؟

جوادی در تعریف مفهوم «پول مطلوب» یا Sound Money، معتقد است تحلیل اقتصادی باید به شناسایی ویژگی‌های نظامی منجر شود که به‌درستی عمل می‌کند. از نظر او، در چنین نظامی، پول باید ویژگی‌هایی داشته باشد که مهم‌ترین آن‌ها حفظ ارزش است.

وی توضیح می‌دهد نخستین وظیفه پول آن است که ارزش خود را حفظ کند و بتواند به‌عنوان ذخیره ارزش عمل کند. اگر پولی به‌طور مستمر ارزش خود را از دست بدهد و نتواند این وظیفه را انجام دهد، به باور او، نظامی که چنین وضعیتی را ایجاد کرده است باید ریشه‌کن شود.

این پژوهشگر می‌گوید مقبولیت گسترده پول و پذیرفته شدن آن در مبادلات مختلف نیز می‌تواند از ویژگی‌های پول باشد، اما از نظر او، این ویژگی ضرورت مطلق ندارد. همچنین ممکن است خدمات خاصی پشتوانه پول باشند یا نهاد ناشر پول چنین خدماتی ارائه دهد؛ موضوعی که در دنیای مدرن قابل تصور است، اما جوادی آن را نیز شرط ضروری پول مطلوب نمی‌داند.

از دیدگاه او، کافی است پول بتواند ارزش خود را حفظ کند و میان افراد دست‌به‌دست شود. جوادی با اشاره به عملکرد بانک‌های مرکزی، معتقد است تجربه بانکداری مرکزی از زمان شکل‌گیری تاکنون نشان داده است که این نهادها در حفظ ارزش پول موفق نبوده‌اند.

وی عملکرد بانک مرکزی ایران را نیز در دو تا سه دهه اخیر در زمره بدترین عملکردها در میان بانک‌های مرکزی جهان ارزیابی می‌کند. به باور او، پول مطلوب باید ارزش خود را در برابر کالاها، خدمات و سایر پول‌ها حفظ کند.

آیا طلا یا پول دیجیتال می‌تواند ارزش پول را تضمین کند؟

جوادی در پاسخ به این پرسش که آیا ثبات ارزش پول به شکل و قالب مشخصی از پول، مانند طلا، پول دیجیتال یا پول دستوری، وابسته است، بر ضرورت رقابت تأکید می‌کند.

وی معتقد است پول مطلوب باید در معرض رقابت قرار بگیرد تا مشخص شود کدام شکل از پول می‌تواند وظیفه خود را بهتر انجام دهد. از نظر او، برای حفظ ارزش پول، رقابت ضروری است و پول می‌تواند در قالب‌های گوناگون، از طلا تا پول فیات یا دستوری و رمزارزها، وجود داشته باشد.

این پژوهشگر تأکید می‌کند پول لزوماً نباید پشتوانه کالایی داشته باشد. او علت شکل نگرفتن پول مطلوب را در ممنوعیت‌ها، مداخلات و ایجاد انحصارهایی می‌داند که با استفاده از دستور و قدرت قهریه، امکان رقابت را محدود می‌کنند.

جوادی در توضیح تفاوت انحصار طبیعی و انحصار ناشی از مداخله می‌گوید اگر ورود به بازار آزاد باشد، شکل‌گیری انحصار طبیعی لزوماً اشکالی ندارد؛ زیرا در چنین شرایطی امکان ورود رقبای جدید همچنان وجود دارد.

او برای توضیح این موضوع، شرکت آب‌رسانی را مثال می‌زند که ممکن است به دلیل بهره‌وری بیشتر، رقبای خود را از بازار خارج کند. به اعتقاد وی، اگر یک بنگاه انحصاری بخواهد کالایی را گران‌تر از قیمتی بفروشد که سایر تولیدکنندگان توان عرضه آن را دارند، زمینه ورود رقبای تازه فراهم می‌شود.

جوادی در همین زمینه به تفاوت شرایط دسترسی به آب در کشورهای مختلف اشاره می‌کند و می‌گوید مثال آب‌رسانی برای ساکنان ایران ممکن است چندان ملموس نباشد. وی استانبول و مکه مکرمه را مثال می‌زند و مدعی است در این مناطق آب شرب لوله‌کشی در دسترس نیست و آب با تانکر تأمین می‌شود؛ همچنین مردم از آب معدنی برای آشامیدن استفاده می‌کنند.

از نظر این پژوهشگر، مداخلات گسترده دولت در زندگی اقتصادی باعث می‌شود مردم نتوانند جایگزین‌های مختلف را به‌درستی ببینند یا این گزینه‌ها برایشان ملموس نباشد. او معتقد است این مسئله در حوزه آب نیز وجود دارد و دفاع از این ایده که باید به هر دیوار و ساختمانی در کشور لوله آب رسانده شود، بدون توجه به ارزش و محدودیت منابع آب، می‌تواند اشتباه باشد.

وی آب را منبعی ارزشمند می‌داند که حیات انسان به آن وابسته است و استدلال می‌کند پایین نگه داشتن قیمت آن از طریق سرکوب قیمت و پرداخت یارانه، باعث می‌شود هزینه واقعی آب در محاسبات مصرف‌کنندگان دیده نشود.

جوادی این وضعیت را زمینه‌ساز مصرف بی‌رویه و هدررفت آب می‌داند و معتقد است پایین نگه داشتن غیرواقعی قیمت، اقدامی نادرست و ناعادلانه است. او این استدلال را به منابعی مانند برق و گاز نیز تعمیم می‌دهد و می‌گوید وقتی این منابع با قیمت بسیار پایین عرضه می‌شوند، مردم ممکن است هزینه‌های سنگین‌تر و پیامدهای آن را به شکل‌های دیگری بپردازند، بدون آنکه متوجه شوند این هزینه‌ها چگونه به آن‌ها منتقل شده است.

وی در نهایت تأکید می‌کند شکل‌گیری انحصار طبیعی، حتی در بازار پول، لزوماً بد نیست؛ مشروط بر آنکه همه در برابر قانون برابر باشند و انحصار از محدودیت‌های تحمیلی و مداخلات مانع رقابت ناشی نشده باشد.

بانکداری آزاد و امکان شکل‌گیری پول‌های خصوصی

جوادی معتقد است اگر انتشار پول و بدهی آزاد باشد، امکان شکل‌گیری پول‌های خصوصی با اعتبار بالا فراهم می‌شود. به باور او، چنین وضعیتی حتی می‌تواند به بانک مرکزی در سیاست‌گذاری کمک کند.

وی توضیح می‌دهد بسیاری از طرفداران بانکداری آزاد خواهان حذف بانک مرکزی هستند، اما دیدگاه شخصی او این نیست که این نهاد الزاماً باید حذف شود. جوادی بانک مرکزی را به ماشینی تشبیه می‌کند که در جاده‌ای تاریک و با چراغ‌های خاموش حرکت می‌کند و برای روشن شدن چراغ‌های آن، به وجود رقیب نیاز است.

او در ادامه به کم‌توجهی به موضوع بازار آزاد پولی اشاره می‌کند و از ترجمه کتاب «تئوری بانکداری آزاد» نوشته جورج سلجین خبر می‌دهد که به گفته وی، در زمان انجام مصاحبه در دست چاپ بوده است. جوادی همچنین از کتاب کوین داود درباره تجربیات بانکداری آزاد نام می‌برد که به گفته او، تجربه‌های تاریخی این حوزه را گردآوری کرده است.

این پژوهشگر در عین حال با برداشت رایج از «عصر بانکداری آزاد» مخالفت می‌کند و معتقد است این نمونه معمولاً به‌اشتباه به‌عنوان مصداق بانکداری آزاد مطرح می‌شود؛ زیرا در آن دوره مقررات متعددی وجود داشته است.

وی به مواردی مانند وضع مالیات، محدودیت تعداد شعب، الزام به وثیقه‌گذاری اوراق و تغییرات مکرر قوانین اشاره می‌کند و استدلال می‌کند نظامی که با چنین محدودیت‌هایی اداره می‌شود، نمونه‌ای از بانکداری کاملاً آزاد نیست.

ایده هایک؛ انتشار پول با برند خود بانک‌ها

در بخش دیگری از گفت‌وگو، جوادی به طرح فریدریش هایک درباره پول خصوصی و رقابتی می‌پردازد. ایده‌ای که بر اساس توضیح مطرح‌شده در مصاحبه، خواهان آن است که دولت‌ها مانع قانونی بر سر راه مبادله آزاد ارزهای کشورها و ارزهای منتشرشده از سوی بانک‌ها ایجاد نکنند.

در این دیدگاه، رقابت میان نهادهای پولی می‌تواند آن‌ها را به حفظ اعتبار پول خود وادار کند؛ زیرا اگر یک نهاد پولی نتواند اعتماد مردم را حفظ کند، افراد می‌توانند پول نهاد دیگری را جایگزین کنند.

جوادی در تشریح این ایده می‌گوید باید بنگاه‌های پولی را آزاد گذاشت و مقررات زائدی را که مانع فعالیت آن‌هاست، حذف کرد. وی در عین حال تأکید می‌کند بسیاری از موضوعات نظارتی، از جمله شناسایی مشتری با هدف مقابله با پول‌شویی، لزوماً با عملکرد پولی ارتباط مستقیم ندارند و می‌توانند همچنان برقرار باشند.

او همچنین معتقد است الزام بنگاه‌ها به پرداخت مالیات نیز مانعی ضروری برای بانکداری آزاد نیست. به گفته وی، اطلاعات موردنیاز برای شناسایی مشتری یا اهداف مالیاتی، در صورت نیاز، باید از عملکرد اصلی نظام پولی تفکیک شود.

جوادی در پاسخ به این پرسش که آیا در چنین نظامی باید سازوکارهای مربوط به شناخت تراکنش‌ها یا KYT نیز برقرار باشد، توضیح می‌دهد اطلاعات موردنیاز مالیاتی ارتباطی با اصل عملکرد پولی ندارد و نباید نظام بانک‌های تجاری و بانک مرکزی برای دریافت مالیات به گروگان گرفته شود.

وی استدلال می‌کند مداخله در نظام پولی با هدف تحقق مقاصد مالیاتی می‌تواند به تورم، تغییر قیمت‌های نسبی و ناکارایی منجر شود. از نظر او، برای دریافت مالیات باید راه‌های دیگری در نظر گرفته شود تا عملکرد نظام پولی دچار اختلال نشود.

مسئولیت بانک‌ها در برابر پول منتشرشده

جوادی یکی از محورهای اصلی طرح هایک را تفاوت میان مسئولیت بانک مرکزی و بانک تجاری می‌داند. به توضیح وی، در نظام بانکداری مرکزی، مسئولیت پول بر عهده بانک مرکزی قرار می‌گیرد، در حالی که بانک تجاری پول منتشر می‌کند و از این فعالیت سود می‌برد.

او معتقد است در الگوی پیشنهادی هایک، بانک‌ها باید بتوانند پولی را با برند خود منتشر کنند و خودشان در برابر تعهدات آن مسئول باشند. در چنین ساختاری، امکان شکل‌گیری نهادهایی مانند شرکت‌های بیمه و بیمه اتکایی نیز وجود دارد تا سازوکارهای لازم برای مدیریت تعهدات و ریسک‌ها شکل بگیرند.

این پژوهشگر استدلال می‌کند منطق بازار باید به‌گونه‌ای عمل کند که تقلب و فرار از مسئولیت، در مقایسه با پایبندی به تعهدات، سود کمتری داشته باشد. بر همین اساس، اگر بانکی تصمیم نادرستی بگیرد یا در عملکرد خود اشتباه کند، باید هزینه آن را بپردازد و این هزینه نباید به مردم منتقل شود.

جوادی در عین حال توضیح می‌دهد که پول خصوصی به معنای آن نیست که هزاران بنگاه به‌طور هم‌زمان وارد فرایند انتشار پول شوند. از نظر او، رقابت پولی می‌تواند میان چند بازیگر بزرگ نیز شکل بگیرد؛ همان‌طور که در برخی بازارهای دیگر، تعداد محدودی شرکت بزرگ با یکدیگر رقابت می‌کنند.

وی برای توضیح اثر رقابت بر بازیگران بزرگ، به نمونه شرکت‌های فعال در تاکسی‌های اینترنتی اشاره می‌کند و همچنین تجربه نوکیا را مثال می‌زند؛ شرکتی که به باور او، نشان می‌دهد حتی یک بنگاه بزرگ نیز در صورت تأخیر یا اشتباه در رقابت، ممکن است به‌سرعت جایگاه خود را از دست بدهد.

آیا انحصار چندجانبه با رقابت سازگار است؟

جوادی در پاسخ به این پرسش که آیا شکل‌گیری انحصار چندجانبه یا انحصار طبیعی، فواید مورد انتظار از رقابت کامل را از بین می‌برد، معتقد است بازار پول از این نظر تفاوتی با سایر بازارها ندارد.

وی استدلال می‌کند انحصار چندجانبه می‌تواند همچنان رقابتی باشد؛ زیرا شدت رقابت میان بازیگران، آن‌ها را وادار می‌کند در چارچوبی فعالیت کنند که احتمال اشتباه و از دست دادن بازار را کاهش دهد.

او همچنین مفهوم «بازار رقابت کامل» را مورد انتقاد قرار می‌دهد و آن را توصیفی گمراه‌کننده می‌داند. به گفته جوادی، مسئله اصلی این نیست که چنین بازاری در واقعیت وجود ندارد، بلکه فرض‌های این مدل از نظر او نادرست است.

این پژوهشگر بازار را سازوکاری برای تولید، انتقال و کشف اطلاعات معرفی می‌کند. از نظر او، جامعه برای آنکه بداند چه چیزی، به چه میزان و برای چه کسانی باید تولید شود، به سازوکار بازار نیاز دارد.

وی توضیح می‌دهد مدل رقابت کامل بر فرض وجود اطلاعات کامل استوار است؛ در حالی که اگر همه اطلاعات از ابتدا در دسترس بود، اساساً نیازی به بازار برای کشف و انتقال اطلاعات وجود نداشت و برنامه‌ریزی توسط بانک مرکزی می‌توانست کافی باشد.

جوادی مشکل اصلی بانک مرکزی را ناتوانی آن در دستیابی به تمام اطلاعات لازم می‌داند و معتقد است بازار از طریق تعامل میان بازیگران اقتصادی، اطلاعات موردنیاز را ایجاد و آشکار می‌کند.

او در ادامه تأکید می‌کند که از نظرش، نه‌تنها انحصار چندجانبه، بلکه انحصار طبیعی نیز لزوماً پدیده‌ای منفی نیست؛ به‌ویژه اگر از سازوکار بازار شکل گرفته باشد. وی استدلال می‌کند ساختارهای بزرگ ممکن است به دلیل صرفه‌های ناشی از مقیاس، استفاده کارآمدتری از سرمایه داشته باشند و این مزیت در الگوی رقابت کامل، به تعبیر او، از دست برود.

آیا بانک مرکزی در الگوی هایک حذف می‌شود؟

جوادی در پاسخ به این پرسش که آیا طرح هایک به حذف بانک مرکزی منجر می‌شود یا این نهاد در کنار دیگر بازیگران پولی باقی می‌ماند، توضیح می‌دهد که بانک مرکزی همچنان می‌تواند فعالیت کند و حتی در صورت عملکرد مناسب، به بزرگ‌ترین بازیگر بازار تبدیل شود.

به اعتقاد او، رقابت پولی می‌تواند استقلال بانک مرکزی را تقویت کند. برای مثال، اگر رئیس‌جمهور برای تأمین مالی، درخواست انتشار پولی را مطرح کند که به تورم یا سوءسرمایه‌گذاری منجر شود، رئیس بانک مرکزی در یک نظام رقابتی می‌تواند در برابر چنین درخواستی مقاومت کند.

جوادی استدلال می‌کند بانک مرکزی در شرایط رقابتی می‌داند که افزایش بیش از اندازه عرضه پول می‌تواند مردم را به کنار گذاشتن پول ملی وادار کند و در نتیجه، سهم بازار را به نفع بانک‌های خصوصی تغییر دهد.

وی همچنین رقابت را ابزاری برای دریافت اطلاعات از بازار می‌داند؛ اطلاعاتی که می‌تواند درباره متغیرهایی مانند نرخ بهره به بانک مرکزی علامت بدهد. او در همین بخش تصریح می‌کند که به ربا قائل نیست.

اقتصاد بازار آزاد، ربا و شیوه تأمین مالی

جوادی در تشریح دیدگاه خود درباره ربا می‌گوید در الگوی اقتصاد بازار آزادی که از آن دفاع می‌کند، ربا حذف می‌شود؛ اما این موضوع به معنای صفر شدن نرخ بهره نیست.

وی توضیح می‌دهد در این الگو، تأمین مالی باید از بدهی به سمت سهام عادی تغییر جهت دهد و افرادی که قصد سرمایه‌گذاری دارند، سبدی از گزینه‌ها را بر اساس ریسک و بازده انتخاب کنند.

به اعتقاد او، بانکداری آزاد مانع آن نمی‌شود که افراد به‌صورت شخصی وارد فعالیت‌هایی شوند که از نظر وی ربا محسوب می‌شوند؛ اما این الگو اجازه شکل‌گیری ربای سازمان‌یافته را نمی‌دهد.

جوادی در پایان، نظام بانکداری مرکزی را از منظر خود مصداق ربای سازمان‌یافته توصیف می‌کند و میان فعالیت‌های فردی و ساختارهای سازمان‌یافته تأمین مالی تمایز قائل می‌شود.

در مجموع، دیدگاه‌های این پژوهشگر بر رقابت میان عرضه‌کنندگان پول، مسئولیت مستقیم بانک‌ها در قبال تعهداتشان، حفظ ارزش پول و نقش بازار در کشف اطلاعات اقتصادی استوار است. او معتقد است بررسی نظام‌های پولی بدون توجه به ساختارهای نهادی، نحوه شکل‌گیری اعتبار، آثار مداخلات و سازوکارهای پاسخ‌گویی، تصویر کاملی از عملکرد آن‌ها ارائه نمی‌دهد.

انتهای پیام