میثم خلیلی نجف‌آبادی، پژوهشگر اندیشکده همپا، در یادداشتی به بررسی نگاه تاریخی به برنامه‌ریزی در ایران پرداخته و آن را عموماً نگاه ملی و تمرکزگرا توصیف کرده است. خلیلی معتقد است که هر از چندگاهی برنامه‌هایی برای رفع بیکاری، کاهش تورم، کاهش فساد، بهبود فرهنگ و… توسط دولت اعلام شده و چند سالی هم اجرای آن‌ها در دستور کار قرار گرفته، اما پس از صرف هزینه‌های کلان، نتایج موفقی نداشته است.
به گزارش پایگاه خبری حکمرانی هوشمند، به باور این پژوهشگر، با توجه به ویژگی‌ها و محاسن برنامه‌ریزی منطقه‌ای و غیرمتمرکز اعم از: تسلط تصمیم‌گیران بر محیط اجتماعی و مسائل منطقه‌ای، توجه بیشتر به نیازها و تفاوت‌های جامعه‌های محلی و مناطق، توجه بیشتر به امکانات، ظرفیت‌ها و استعدادهای محلی و… می‌توان ضرورت توجه بیشتر به برنامه‌ریزی منطقه‌ای و غیرمتمرکز، به‌خصوص در مناطق مرزی همچون شهرستان سرخس، را دریافت.
خلیلی استدلال می‌کند که مهم‌ترین مسئله‌ای که باید برنامه‌ریزان کشور با آن مواجه باشند و برنامه‌شان را با آن هماهنگ کنند، ابتنا بر مفهوم پیشرفت در مقابل حرکت بر ریل توسعه است. به گفته او، تا به حال از الگوی اسلامی-ایرانی پیشرفت در برنامه‌ریزی کشور استفاده نشده و عملاً الگوی مورد نظر برنامه‌ریزی کشور، الگوهای توسعه‌محور بوده است.
خلیلی تأکید دارد که طبیعتاً پیشرفت کشور ما و انقلاب ما، که براساس مبانی انقلابی ایجاد شده، منوط به استفاده از مدل و نگاه اسلام برای پیشرفت است و با نگاه توسعه غربی هدف مورد نظر محقق نخواهد شد. به اعتقاد وی، تحول در برنامه‌ریزی، نیازمند حرکت به سمت پیشرفت حقیقی با رویکردی غیرمتمرکز است و «نقشه‌های پیشرفت منطقه‌ای» این مهم را محقق می‌سازند.
از این رو، خلیلی در این پژوهش به تبیین اجزای نقشه پیشرفت، مطالعه شرایط جغرافیایی، تاریخی و اقتصادی شهرستان سرخس، بررسی وضعیت موجود شاخص‌های پیشرفت منطقه‌ای، مسائل و مشکلات منطقه‌ای این شهرستان پرداخته است.
خلیلی با اشاره به اهمیت نقشه در راه رسیدن به اهداف بزرگ، آن را کاری علمی و قابل اتکا می‌داند و نقشه پیشرفت منطقه‌ای را به عنوان الگویی مدون برای ترسیم آینده هر منطقه و نحوه تحقق آن معرفی می‌کند. به گفته او، این نقشه از سه بخش اصلی تشکیل می‌شود که هر بخش دارای جایگاه و اهمیت مختص به خود بوده و همه بخش‌ها از وزن و اهمیت یکسان برخوردار نیستند.
اولین گام از برنامه‌ریزی برای آینده، شناخت صحیح وضع موجود است. خلیلی تصریح می‌کند که شناخت وضعیت موجود منطقه از آنجایی حائز اهمیت است که ترسیم آینده و برنامه‌ریزی ناظر به آن، بر پایه شرایط فعلی منطقه استوار است.
دومین گام در پرداخت به نقشه پیشرفت منطقه‌ای، بررسی مسائل منطقه‌ای است. به اعتقاد این پژوهشگر، پس از ترسیم وضعیت موجود هر منطقه بر مبنای شاخص‌های پیشرفت، شاخص‌های ضعیف شناسایی شده و پیشرفت منطقه مستلزم تمرکز برای ارتقای این دسته از شاخص‌ها خواهد بود.
سومین و آخرین نقطه از طراحی نقشه و نقطه آغازین اقدام برای پیاده‌سازی آن در منطقه، برنامه عملیاتی است. خلیلی توضیح می‌دهد که برنامه عملیاتی، گام به گام حرکت از وضع موجود تا وضعیت بهتر مسئله را ترسیم و در این مسیر، تمامی مؤلفه‌های مورد نیاز را تدبیر خواهد کرد.
خلیلی در ادامه به بررسی شهرستان سرخس پرداخته و نام باستانی آن را «ساریکا» معرفی می‌کند که بر سر راه مرو به نیشابور و عراق عجم قرار داشته است. به گفته او، این شهر روزگاری از کانون‌های علم و دانش بوده و به واسطه داشتن مدارس و کتابخانه‌های زیاد شهرت داشته است و در سال‌های اخیر نیز به دلیل فراهم آوردن موقعیت‌های تجاری، از اهمیت برخوردار است.
این پژوهشگر با ارائه اطلاعات دقیق جغرافیایی، شهرستان سرخس را در منتهی‌الیه شمال شرق استان خراسان رضوی با وسعتی حدود ۲/۵۴۴۷ کیلومتر مربع در فاصله ۱۸۵ کیلومتری از شهر مشهد معرفی می‌کند و می‌گوید این شهرستان از شمال و شرق با کشور ترکمنستان، از غرب با شهرستان مشهد و از جنوب با شهرستان تربت جام و فریمان هم‌مرز است.
خلیلی به ویژگی‌های جمعیتی و فرهنگی سرخس نیز اشاره کرده و با توجه به وجود اقوام مختلف، گویش‌های متنوعی از جمله فارسی، بلوچی، سیستانی تا ترکی، ترکمنی و کردی را در این منطقه برمی‌شمارد. به گفته او، مردم سرخس از دو مذهب تشیع و تسنن شکل گرفته‌اند که حدود ۵۵ درصد جمعیت از اهل تشیع و ۴۵ درصد از اهل تسنن هستند.
در حوزه اشتغال و بیکاری، خلیلی بر اساس آمار سال ۱۳۹۵ اعلام می‌کند که حدود ۳۱۰۰۰ جمعیت فعال، ۲۶۰۰۰ نفر شاغل و ۵۰۰۰ نفر نیز بیکار در این شهرستان وجود دارد. به گفته وی، تقسیم‌بندی شاغلین در رسته‌های مختلف به این صورت است که حدود ۹۰۰۰ نفر در رسته کشاورزی، ۴۵۰۰ نفر در دامداری، ۵۰۰۰ نفر در صنعت، ۲۵۰۰ نفر اداری، ۱۶۵۰ نفر خدماتی و ۳۳۵۰ نفر نیز در رسته‌های دیگر مشغول هستند.
خلیلی همچنین به تولیدات کشاورزی شهرستان از جمله یونجه، کلزا، گندم آبی، پنبه، ذرت علوفه‌ای، جو و گندم دیم اشاره کرده و در زمینه دامداری نیز به تولید گوشت مرغ، گوسفند و گوساله و شیر پرداخته و صنعت گوگرد را از جمله صنایع موجود در منطقه معرفی کرده است.
خلیلی در بخش کمی پژوهش خود، به بررسی شاخص‌های پیشرفت شهرستان سرخس پرداخته و اعلام می‌کند که نمره میانگین شاخص‌های پیشرفت سرخس ۱۴/۴۹ و خط تمایز شاخص‌های ضعیف ۱۴/۵۱ است. به گفته وی، وضعیت کلی شاخص‌ها نشان می‌دهد که ۱۷ شاخص از ۲۲ شاخص منطقه‌ای پایین‌تر از میانگین شاخص‌ها قرار دارند و عملاً شاخص‌های ضعیف شهرستان سرخس محسوب می‌شوند.
این پژوهشگر با جزئیات بیشتر توضیح می‌دهد که از این ۱۷ شاخص، ۷ شاخص شامل استقلال علمی، نوآوری علمی، تناسب و کارآمدی صنایع، خودباوری، اقتدار و مرجعیت علمی، ابتکار و خطرپذیری و کارآمدی علمی با فاصله ۱۰ نمره از میانگین شاخص‌ها یا بیشتر از آن، وضعیت بدتری نسبت به شاخص‌های دیگر دارند.
خلیلی همچنین به دسته دیگری از شاخص‌های ضعیف اشاره می‌کند که شامل اشتغال و معیشت پایدار، خدمات عمرانی و زیرساختی، بهره‌وری و رونق تولید، عدالت اجتماعی، سلامت عمومی، محبت، آرمان‌خواهی، مسئولیت‌پذیری و انضباط اجتماعی، هویت و انسجام اجتماعی و اصلاح الگوی مصرف هستند که در محدوده نمره‌ای ۴۲ تا ۴۹ قرار دارند.
در مقابل، خلیلی به شاخص‌های بالاتر از میانگین اشاره کرده و می‌گوید ۱۵ شاخص بالاتر از میانگین در محدوده ۱۷ نمره قرار گرفته‌اند و با اختلاف کمی شاخص‌های اندیشه‌ورزی، گسترش و استمرار علمی، عزت اجتماعی، فراگیری علمی و امنیت وضعیت بهتری نسبت به دیگر شاخص‌ها دارند و نمره‌شان بین ۶۴ تا ۶۸ است. دیگر شاخص‌ها هم که نمره‌شان بین ۵۱ تا ۶۰ است از وضعیت خوبی برخوردارند و عبارتند از: پویایی بازار، استقامت، کارآمدی نظام اداری، امنیت سرمایه‌گذاری، تلاش و جهاد، امنیت غذایی و خودکفایی، تجلی نقش امامت، آزاداندیشی، آداب، سنن، شعار اسلامی و انقلابی و استحکام خانواده.
خلیلی در بخش دیگری از یادداشت خود به مسائل و مشکلات شهرستان سرخس پرداخته و آن را برای طراحی نقشه‌های پیشرفت منطقه‌ای امری ضروری می‌داند. به گفته وی، مهم‌ترین مسائل این شهرستان عبارتند از:
– غلبه فضا و جریان‌های متعدد سیاسی در حوزه آموزش و پرورش، به دلیل اهمیت و اثرگذار بودن این حوزه در موضوع انتخابات؛
– ایجاد فضای دوگانه با موضوع بومی و غیربومی برای انتصاب مدیران شهرستان به جای رویکرد شایسته‌سالاری در سطح شهرستان و استان؛
– عدم شناخت نیاز فناورانه یا دانش‌بنیان در سایر رسته‌های تولیدی مزیت‌دار منطقه و عدم تمرکز بر روی آن‌ها؛
– استهلاک تجهیزات و کمبود تجهیزات بهداشتی و درمانی در شهرستان؛
– چندپارگی قومی و طایفه‌گرایی و عدم شکل‌گیری هویت یکپارچه؛
– قومیت‌گرایی خانواده‌محور در عرصه‌های مختلف از جمله انتصابات، جاذبه‌های شغلی و دعاوی خانوادگی؛
– طراحی و مهندسی پرهزینه جاده سرخس-مشهد.
خلیلی در جمع‌بندی یادداشت خود تأکید می‌کند که نقشه پیشرفت منطقه‌ای به عنوان الگویی مدون برای ترسیم آینده هر منطقه طراحی می‌شود. به گفته وی، در این پژوهش نقشه پیشرفت منطقه‌ای شهرستان سرخس با بررسی شناخت صحیح وضع موجود و بررسی مسائل منطقه‌ای این شهرستان مورد مطالعه قرار گرفته است.
این پژوهشگر در پایان یادآور می‌شود که از بررسی شاخص‌های پیشرفت شهرستان سرخس، نمره میانگین شاخص‌های پیشرفت ۱۴/۴۹ و خط تمایز شاخص‌های ضعیف ۱۴/۵۱ است و ۱۷ شاخص از ۲۲ شاخص منطقه‌ای پایین‌تر از میانگین شاخص‌ها قرار دارد. از سوی دیگر، این شهرستان دچار مشکلات مختلفی همچون استهلاک تجهیزات و کمبود تجهیزات بهداشتی و درمانی، عدم شناخت نیاز فناورانه یا دانش‌بنیان در سایر رسته‌های تولیدی مزیت‌دار منطقه، قومیت‌گرایی خانواده‌محور در عرصه‌های مختلف و… است که برای دستیابی به پیشرفت واقعی نیازمند توجه جدی و برنامه‌ریزی غیرمتمرکز می‌باشند.
انتهای پیام
