به گزارش پایگاه خبری حکمرانی هوشمند، این اندیشکده استدلال می‌کند که در مراحل تعریف و شکل‌گیری پروژه‌ها، شاخص‌های بهره‌وری، به‌ویژه اثربخشی، به‌اندازه کافی مورد توجه قرار نمی‌گیرند و گزینه‌های مختلف نیز به‌دقت بررسی و مقایسه نمی‌شوند. به اعتقاد اندیشکده پویاشهر، تعریف پروژه‌ها از بالا به پایین و بدون کارشناسی کافی می‌تواند پس از تصویب و آغاز عملیات اجرایی، به آشکارشدن اشتباه در انتخاب پروژه و هدررفت بخش قابل‌توجهی از منابع کشور منجر شود.
ظرفیت‌های خالی فرودگاه‌ها و ضرورت بازنگری در توسعه فرودگاه امام
اندیشکده پویاشهر با مقایسه وضعیت فرودگاه‌های مهرآباد و امام خمینی(ره)، یکی از چالش‌های اصلی بهره‌وری را ناآگاهی از ظرفیت‌های زیرساختی موجود و استفاده نامناسب از آن‌ها می‌داند.
بر اساس این گزارش، فرودگاه مهرآباد با حدود ۱۵۰ هزار مترمربع زیربنا در چهار ترمینال مسافری و برخورداری از سه باند، در موقعیتی نزدیک به مراکز جمعیتی تهران قرار دارد. در مقابل، فرودگاه امام خمینی(ره) با حدود ۱۴۰ هزار مترمربع زیربنای ترمینال‌های مسافری و دو باند به طول ۴.۲ کیلومتر، در فاصله تقریبی ۴۰ کیلومتری تهران واقع شده است.
این اندیشکده استدلال می‌کند که فاصله فرودگاه امام از شهر تهران، علاوه بر افزایش زمان سفر، موجب افزایش مصرف سوخت و انرژی، آلودگی هوا، استهلاک جاده‌ها، ترافیک و هزینه‌های مرتبط با ناوگان حمل‌ونقل جاده‌ای و ریلی می‌شود و در مجموع بر بهره‌وری نظام حمل‌ونقل اثر منفی می‌گذارد.
در ادامه گزارش آمده است که بر اساس آمار سال ۱۴۰۱، فرودگاه امام خمینی(ره) در بخش بار ۶۴ درصد و در بخش مسافر ۵۲ درصد ظرفیت خالی داشته است. این میزان برای فرودگاه مهرآباد در بخش بار ۸۰ درصد و در بخش مسافر ۳۰ درصد اعلام شده است. اندیشکده پویاشهر با استناد به این ارقام، کمبود ناوگان هوایی را یکی از موانع اصلی استفاده از ظرفیت‌های موجود می‌داند و معتقد است ضرورت اجرای پروژه توسعه ۲.۵ میلیارد دلاری فرودگاه امام باید با دقت بیشتری بررسی شود.
این گزارش همچنین فرودگاه مهرآباد را با حدود ۱۶ میلیون مسافر در سال، سودده‌ترین فرودگاه کشور معرفی می‌کند و بر ضرورت نگهداری و ارتقای مناسب این سرمایه ملی تأکید دارد. از سوی دیگر، با توجه به برنامه توسعه ترمینال‌های یک و دو فرودگاه امام و محدودیت منابع مالی، اندیشکده هشدار می‌دهد که آغاز یک ابرپروژه جدید می‌تواند مخاطرات اقتصادی جدی به همراه داشته باشد.
مقایسه بهره‌وری فرودگاه امام با نمونه‌های داخلی و خارجی
اندیشکده پویاشهر برای بررسی ضرورت توسعه فرودگاه امام خمینی(ره)، عملکرد آن را با فرودگاه شهید هاشمی‌نژاد مشهد و دو فرودگاه نیو چیتوزه ژاپن و سن‌خوزه آمریکا مقایسه می‌کند.
بر اساس داده‌های ارائه‌شده در گزارش، فرودگاه مشهد با مساحت ترمینالی کمتر از نصف مساحت ترمینال فرودگاه امام و طول باند کمتر، در سال ۱۴۰۱ حدود ۷.۲ میلیون مسافر جابه‌جا کرده است؛ درحالی‌که تعداد مسافران فرودگاه امام در همان سال حدود ۵.۴ میلیون نفر بوده است.
این اندیشکده همچنین با اشاره به عملکرد فرودگاه‌های نیو چیتوزه ژاپن و سن‌خوزه آمریکا، استدلال می‌کند که برخی فرودگاه‌ها با زیرساخت‌های مشابه یا کوچک‌تر، حجم بیشتری از مسافر و بار را جابه‌جا می‌کنند. از نظر اندیشکده پویاشهر، این مقایسه‌ها نشان می‌دهد مسئله اصلی فرودگاه امام، فقدان زیرساخت نیست، بلکه پایین‌بودن بهره‌وری از ظرفیت‌های موجود است.
بر اساس این گزارش، ظرفیت زیرساختی باندها و ترمینال‌های یک و دو فرودگاه امام در بخش جابه‌جایی مسافر، دست‌کم امکان جابه‌جایی ۲۰ میلیون نفر در سال را فراهم می‌کند. در مقابل، بهره‌وری این فرودگاه در بخش مسافر در سال ۱۴۰۱ حدود ۲۷ درصد و بالاترین رکورد بهره‌وری آن تا سال ۱۳۹۶ حدود ۴۴ درصد اعلام شده است.
اندیشکده پویاشهر با استناد به این ارقام معتقد است افزودن زیرساخت‌های سازه‌ای جدید، بدون رفع موانع بهره‌برداری از ظرفیت‌های موجود، راهکار مناسبی برای افزایش بهره‌وری نیست. این اندیشکده تأکید می‌کند منابع محدود کشور باید به‌جای توسعه سازه‌ای غیرضروری، به سمت تأمین ناوگان هوایی و رفع نیازهای واقعی حمل‌ونقل هدایت شوند.
انتقاد از تخصیص منابع نفتی به پروژه‌های فاقد اولویت
اندیشکده پویاشهر یکی از مسائل مهم در تعریف پروژه‌های بزرگ را شیوه تأمین مالی از طریق تهاتر و فروش نفت می‌داند. به اعتقاد این اندیشکده، چنین سازوکاری ممکن است دستگاه‌های اجرایی را به سمت تعریف پروژه‌های فاقد اولویت و غیرتوجیه‌پذیر سوق دهد؛ به‌گونه‌ای که به‌جای بررسی دقیق نیازهای کشور و منافع ملی، رقابت برای دستیابی به سهم بیشتر از منابع نفتی شکل بگیرد.
این اندیشکده استدلال می‌کند که چنین روندی می‌تواند به کاهش بهره‌وری اقتصادی و هدررفت منابع منجر شود. از نظر آن، ضروری است مشاوران متخصص و فاقد منافع مالی وابسته به پروژه‌ها، طرح‌های پیشنهادی را غربال‌گری و اولویت‌بندی کنند تا درآمدهای نفتی صرف پروژه‌های ضروری و مورد نیاز مردم شود.
بر همین اساس، اندیشکده پویاشهر توسعه سازه‌ای فرودگاه امام با هدف تبدیل آن به یک هاب بین‌المللی را، در شرایطی که کمبود ناوگان هوایی یکی از چالش‌های اصلی کشور است، تصمیمی نیازمند بازنگری می‌داند.
فرودگاه جدید چابهار؛ آیا توسعه کنارک گزینه مناسب‌تری است؟
بخش دیگری از گزارش اندیشکده پویاشهر به بررسی دلایل احداث فرودگاه جدید چابهار اختصاص دارد. این اندیشکده تأکید می‌کند که توسعه سواحل مکران باید در چارچوب راهبردهای کلان اقتصادی و اجتماعی کشور انجام شود و مناطق آزاد نیز نمی‌توانند جدا از اقتصاد ملی و برنامه‌های توسعه‌ای کشور مورد ارزیابی قرار گیرند.
بر اساس گزارش، عملیات اجرایی پروژه فرودگاه جدید چابهار پس از دریافت موافقت‌نامه اصولی در آذرماه ۱۳۹۸ کلنگ‌زنی شد و در تیرماه ۱۳۹۹ آغاز شد، اما پس از حدود چهار ماه، در مهرماه همان سال، به‌دلیل صادرنشدن مجوز ساخت از سوی سازمان هواپیمایی کشور و مطرح‌شدن انتقادهایی درباره مکان‌یابی، هزینه‌ها و وجود فرودگاه کنارک متوقف شد.
اندیشکده پویاشهر سه دلیل اصلی مطرح‌شده برای احداث فرودگاه جدید را بررسی می‌کند: کاهش فاصله تا مراکز مهم منطقه آزاد چابهار، دومنظوره‌بودن فرودگاه کنارک و ضرورت قرارگرفتن فرودگاه در محدوده منطقه آزاد برای تسهیل تردد سرمایه‌گذاران خارجی.
در بررسی دلیل نخست، این اندیشکده توضیح می‌دهد که کاهش ۱۵ کیلومتری مسیر و حدود ۱۰ دقیقه از زمان سفر، به‌تنهایی نمی‌تواند توجیه کافی برای ساخت یک فرودگاه جدید باشد. بر اساس محاسبات ارائه‌شده در گزارش، متوسط فاصله فرودگاه کنارک تا مراکز مهم منطقه آزاد چابهار حدود ۴۰ کیلومتر و زمان سفر حدود ۳۷ دقیقه است؛ درحالی‌که این ارقام برای فرودگاه جدید به‌ترتیب حدود ۲۵ کیلومتر و ۲۷ دقیقه برآورد شده‌اند.
از نظر اندیشکده پویاشهر، ارزیابی دسترسی فرودگاهی باید با درنظرگرفتن نیازهای کل منطقه ساحلی مکران، مراکز تولیدی و شهرها و استان‌های پشتیبان انجام شود، نه صرفاً بر مبنای فاصله تا چند نقطه در منطقه آزاد چابهار.
دومنظوره‌بودن فرودگاه کنارک؛ مزیت یا محدودیت؟
اندیشکده پویاشهر در بررسی دلیل دوم احداث فرودگاه جدید، دومنظوره‌بودن فرودگاه کنارک را لزوماً یک نقطه‌ضعف نمی‌داند. این اندیشکده با اشاره به نمونه فرودگاه مهرآباد، استدلال می‌کند که در شرایط محدودیت منابع مالی، استفاده چندمنظوره از زیرساخت‌های ملی می‌تواند به افزایش بهره‌وری کمک کند.
بر اساس این گزارش، با اصلاحات محدود و توسعه ترمینال مسافری فرودگاه کنارک می‌توان از ظرفیت موجود این فرودگاه بهتر استفاده کرد. اندیشکده پویاشهر اعلام می‌کند که تنها حدود ۱۰ درصد ظرفیت باند فرودگاه کنارک مورد استفاده قرار می‌گیرد و با ایجاد یک ترمینال مسافری مناسب، امکان بهره‌برداری از بخش بیشتری از ظرفیت موجود فراهم می‌شود.
این اندیشکده احداث فرودگاه جدید با مساحت حدود ۲ هزار و ۸۱۵ هکتار را در شرایط اقتصادی کشور فاقد توجیه کافی می‌داند و پیشنهاد می‌کند به‌جای ایجاد زیرساختی جدید، توسعه ترمینال فرودگاه کنارک در اولویت قرار گیرد.
در بررسی دلیل سوم نیز، اندیشکده پویاشهر با استناد به ماده ۶ قانون تشویق و حمایت از سرمایه‌گذاری خارجی و ماده ۳۵ آیین‌نامه اجرایی آن، استدلال می‌کند که برای سرمایه‌گذاران خارجی، مدیران، کارشناسان و بستگان درجه یک آنان، تسهیلات روادید سه‌ساله با امکان سفرهای مکرر و قابلیت تمدید پیش‌بینی شده است. بر همین اساس، این اندیشکده ضرورت احداث فرودگاه در محدوده منطقه آزاد را صرفاً برای تسهیل تردد سرمایه‌گذاران خارجی، فاقد توجیه منطقی می‌داند.
اولویت توسعه حمل‌ونقل و زیرساخت‌های موجود در سواحل مکران
اندیشکده پویاشهر در جمع‌بندی گزارش خود، با اشاره به موقعیت راهبردی فرودگاه کنارک و ظرفیت خالی قابل‌توجه آن، احداث فرودگاه جدید در نزدیکی این فرودگاه را فاقد توجیه فنی، اقتصادی، زیست‌محیطی و امنیتی ارزیابی می‌کند.
این اندیشکده پیشنهاد می‌کند توسعه فرودگاه‌های کنارک، جاسک و ایرانشهر متناسب با نیازهای مندرج در سند توسعه منطقه ساحلی مکران در اولویت قرار گیرد. همچنین، به‌جای صرف منابع داخلی و خارجی برای احداث فرودگاه جدید، سرمایه‌گذاری در ایجاد کارخانه‌های تولیدی، فعال‌سازی بخش‌های معدنی و صنعتی و تقویت ظرفیت‌های صادراتی منطقه مورد توجه قرار گیرد.
بر اساس این گزارش، با احداث ترمینال مسافری جدید به مساحت ۲۰ هزار مترمربع در فرودگاه کنارک، می‌توان با هزینه‌ای محدودتر و در مدت حداکثر دو سال، بخشی از مشکلات این فرودگاه را برطرف کرد. اندیشکده پویاشهر همچنین یادآور می‌شود که برنامه‌های صادرات و واردات در سواحل مکران و چابهار بر محور حمل‌ونقل دریایی و ریلی تعریف شده‌اند و احداث یک فرودگاه اضافی لزوماً به افزایش صادرات منطقه منجر نمی‌شود.
این اندیشکده در پایان، تعریف پروژه‌های غیرضروری و استفاده ناکارآمد از منابع موجود را از عوامل تشدید کسری بودجه دولت و افزایش وابستگی به تأمین مالی خارجی می‌داند. به اعتقاد اندیشکده پویاشهر، بازبینی فرایند تعریف و اولویت‌بندی پروژه‌ها در مناطق آزاد، استفاده از مشاوران مستقل و توجه به منافع ملی می‌تواند زمینه تخصیص بهتر منابع و افزایش بهره‌وری سرمایه‌گذاری‌های عمومی را فراهم کند.
انتهای پیام