هوش مصنوعی در سالهای اخیر از یک فناوری تخصصی فراتر رفته و به یکی از ابزارهای مهم برای تصمیمگیری، مدیریت منابع و حل مسائل پیچیده کشورها تبدیل شده است. در ایران نیز توسعه این فناوری، علاوه بر نیاز به زیرساخت و نیروی انسانی متخصص، مستلزم ایجاد ارتباط میان ظرفیتهای علمی، دستگاههای اجرایی و نیازهای واقعی کشور است؛ مسیری که میتواند به تقویت حکمرانی هوشمند منجر شود.
به گزارش پایگاه خبری حکمرانی هوشمند، افشین صندوقدار، رئیس مرکز راهبری پژوهش و پیشرفت هوش مصنوعی جهاد دانشگاهی، با اشاره به تجربه این نهاد در پیوند دادن دانشگاه و نیازهای کشور، معتقد است مهمترین دستاورد جهاد دانشگاهی تنها تولید محصولات و اجرای پروژههای فناورانه نیست، بلکه ایجاد این باور است که ظرفیت علمی کشور میتواند برای حل مسائل پیچیده به کار گرفته شود.
وی در این زمینه اظهار کرد: «مهمترین دستاورد جهاد دانشگاهی را نباید صرفاً در فهرست محصولات و پروژهها خلاصه کرد. دستاورد اصلی، ایجاد و تثبیت این باور است که پژوهشگران ایرانی میتوانند با اتکا به دانش، خودباوری و کار جهادی، پیچیدهترین مسائل کشور را حل کنند.»
هوش مصنوعی؛ فناوری زیربنایی برای تحول کشور
صندوقدار هوش مصنوعی را صرفاً یک رشته دانشگاهی یا ابزار نرمافزاری نمیداند و معتقد است این فناوری میتواند بخشهای مختلف اقتصاد، صنعت، آموزش، درمان و مدیریت را متحول کند.
وی گفت: «هوش مصنوعی امروز صرفاً یک رشته دانشگاهی یا ابزار نرمافزاری نیست؛ بلکه یک فناوری زیربنایی و تحولآفرین است که میتواند ساختارهای اقتصادی، صنعتی، آموزشی، درمانی، فرهنگی و مدیریتی را دگرگون کند.»
بر همین اساس، مرکز راهبری پژوهش و پیشرفت هوش مصنوعی جهاد دانشگاهی با هدف ایجاد هماهنگی میان ظرفیتهای مختلف این نهاد شکل گرفته است. این مرکز تلاش دارد میان پژوهشگاهها، واحدهای استانی، مراکز آموزشی، شرکتهای دانشبنیان، صنایع و دستگاههای اجرایی ارتباط منسجمتری ایجاد کند تا خروجی پژوهشهای هوش مصنوعی به راهکارها و محصولات قابل استفاده تبدیل شود.
یکی از نمونههای این رویکرد، راهاندازی «سرای هوش مصنوعی استان لرستان» است که در نخستین مرحله، بیش از ۴۰ نفر از نخبگان و متخصصان این حوزه را در قالب تیمهای تخصصی سازماندهی کرده است. این تیمها قرار است مسائل و چالشهای اولویتدار استان را شناسایی و برای آنها راهکارهای مبتنی بر داده و الگوریتمهای هوش مصنوعی ارائه کنند.
اتاق فرمان هوشمند برای تصمیمگیری دادهمحور
رئیس مرکز راهبری پژوهش و پیشرفت هوش مصنوعی جهاد دانشگاهی یکی از مسائل مهم کشور را پراکندگی دادهها و دشواری دسترسی مدیران به اطلاعات یکپارچه و بههنگام میداند؛ مسئلهای که میتواند کیفیت تصمیمگیری در شرایط عادی و بهویژه زمان بحران را تحت تأثیر قرار دهد.
صندوقدار توضیح داد: «دستگاههای اجرایی دادههای فراوانی در اختیار دارند اما این دادهها غالباً جزیرهای، ناهمگون و غیرقابل تجمیع هستند. در نتیجه، مدیران هنگام مواجهه با مسائل پیچیده یا بحرانها، تصویر جامع و برخطی از شرایط در اختیار ندارند.»
در پاسخ به این چالش، طراحی و توسعه الگوی «سامانه اتاق فرمان هوشمند استان» در دستور کار مرکز قرار گرفته است. این سامانه با هدف یکپارچهسازی دادههای دستگاههای اجرایی، ارائه داشبوردهای مدیریتی برخط، پایش شاخصهای توسعه، رصد پروژهها و مصوبات، تحلیل روندها و شناسایی نقاط بحرانی طراحی شده است.
این ظرفیت میتواند در حوزههایی همچون مدیریت بحران، منابع آب، محیط زیست، سلامت، حملونقل، اشتغال، مدیریت شهری و ارزیابی عملکرد دستگاهها مورد استفاده قرار گیرد.
در کنار توسعه سامانههای هوشمند، آموزش مدیران و کارشناسان دستگاههای اجرایی نیز یکی از محورهای مورد تأکید مرکز است. به اعتقاد صندوقدار، استفاده مؤثر از هوش مصنوعی تنها با خرید یا توسعه فناوری محقق نمیشود و مدیران باید توانایی شناخت ظرفیتها و محدودیتهای این فناوری را داشته باشند.
وی با اشاره به ضرورت ارتقای سواد هوش مصنوعی مدیران اظهار کرد: «مدیران و مسئولان دستگاهها باید بتوانند ظرفیتها و محدودیتهای هوش مصنوعی را بشناسند، مسأله خود را بهدرستی تعریف کنند، کیفیت خروجی سامانهها را ارزیابی کنند و نسبت به مخاطراتی مانند خطای الگوریتمی، امنیت دادهها، حریم خصوصی، سوگیری و وابستگی فناورانه آگاهی داشته باشند.»
بر اساس برنامه اعلامشده، دورههای آموزشی ویژه مدیران، مسئولان و کارشناسان دستگاههای اجرایی با محوریت سواد هوش مصنوعی طراحی خواهد شد. این دورهها موضوعاتی مانند مفاهیم پایه هوش مصنوعی، حکمرانی داده، تصمیمگیری دادهمحور، کاربردهای هوش مصنوعی، ارزیابی طرحهای فناورانه، امنیت داده، ملاحظات حقوقی و اخلاقی و نظارت انسانی بر سامانههای هوشمند را پوشش میدهد.
صندوقدار تأکید کرد هدف از این آموزشها تبدیل مدیران به متخصصان برنامهنویسی نیست، بلکه آنها باید بتوانند ظرفیت فناوری را درک کرده و درباره کاربرد آن تصمیم آگاهانه بگیرند.
وی تصریح کرد: «معتقدیم، استقرار حکمرانی هوشمند بدون برخورداری مدیران از سواد هوش مصنوعی امکانپذیر نیست.»
بومیسازی هوش مصنوعی؛ از ترجمه تا ایجاد توانمندی واقعی
موضوع دیگری که در مسیر توسعه هوش مصنوعی مورد توجه مرکز قرار دارد، نحوه مواجهه با فناوریهای موجود در جهان است. صندوقدار معتقد است تولید فناوری بومی و استفاده از فناوریهای موجود نباید در تقابل با یکدیگر قرار گیرند و کشور به یک راهبرد ترکیبی نیاز دارد.
وی گفت در حوزههایی مانند استقلال علمی، امنیت دادهها، زبان فارسی، سلامت، زیرساختهای حیاتی و حکمرانی که دارای اهمیت راهبردی هستند، باید به سمت تولید فناوری، مدلها و دادههای بومی حرکت کرد؛ اما در سایر حوزهها میتوان از فناوریهای معتبر و متنباز استفاده و آنها را متناسب با نیاز کشور توسعه داد.
به گفته وی، بومیسازی واقعی تنها ترجمه یک محصول خارجی نیست، بلکه زمانی معنا پیدا میکند که متخصصان داخلی بتوانند فناوری را درک، توسعه، ارزیابی و نگهداری کنند.
چالش ایران؛ کمبود استعداد نیست، پراکندگی منابع است
صندوقدار درباره جایگاه ایران در مقایسه با کشورهای پیشرو منطقه نیز معتقد است کشور از نظر نیروی انسانی و ظرفیت علمی، توانمندیهای قابل توجهی دارد، اما در زمینههایی مانند زیرساخت پردازشی، مراکز داده، توسعه مدلهای بزرگ و تجاریسازی با فاصله مواجه است.
وی گفت: «مهمترین دلیل این فاصله، پراکندگی تصمیمگیری و منابع است.»
به گفته صندوقدار، محدودیت دسترسی به پردازندههای پیشرفته، نبود زیرساخت پردازشی اشتراکی، پراکندگی دادهها، مهاجرت نیروهای متخصص، کمبود سرمایهگذاری پایدار و طولانی بودن فرآیندهای اداری و قراردادی از جمله عواملی هستند که این فاصله را تشدید کردهاند.
با این حال، وی معتقد است ایران همچنان فرصت جبران دارد و نباید صرفاً با کشورهای ثروتمند منطقه وارد رقابت هزینهای شود، بلکه باید بر مزیتهایی مانند نیروی انسانی، زبان فارسی، دادههای بومی و حوزههایی همچون سلامت، انرژی، معدن، کشاورزی، مدیریت بحران و حکمرانی هوشمند تمرکز کند.
در مجموع، آنچه از این دیدگاه برمیآید این است که توسعه هوش مصنوعی در کشور تنها به تولید مدل و الگوریتم محدود نمیشود؛ بلکه ایجاد زیرساخت داده، تربیت مدیران آشنا با فناوری، سازماندهی نخبگان، حل مسائل واقعی و ایجاد سازوکارهای تصمیمگیری دادهمحور نیز باید همزمان دنبال شود. در چنین شرایطی، هوش مصنوعی میتواند از یک فناوری تخصصی به ابزاری برای افزایش بهرهوری، بهبود تصمیمگیری و حرکت به سمت حکمرانی هوشمند تبدیل شود.
انتهای پیام