نظام بانکی ایران در شرایطی قرار دارد که ادامه مسیر فعلی با صرفاً دیجیتالی کردن خدمات، پاسخگوی نیازهای آینده اقتصاد نخواهد بود. حمید ترکاشوند، کارشناس فناوری اطلاعات، در یادداشتی جامع به تبیین الزامات گذار به بانکداری نسل پنجم پرداخته و تأکید کرده است: «نظام بانکی ایران از یکسو دارای زیرساختهای قابلتوجه پرداخت الکترونیکی است و از سوی دیگر با مجموعهای از مسائل ساختاری شامل ناترازی برخی بانکها، ضعف کیفیت داراییها، محدودیتهای نظارتی، بنگاهداری، تسهیلات تکلیفی و چالشهای حکمرانی فناوری مواجه است.»
به گزارش پایگاه خبری حکمرانی هوشمند، وی با ارائه تعریفی دقیق از بانکداری نسل پنجم، آن را «نسل جدیدی از معماری نظام بانکی مبتنی بر داده، هوش مصنوعی، بانکداری باز، زیرساختهای بلادرنگ، رایانش ابری، توکنسازی، فناوریهای حفظ حریم خصوصی و حکمرانی هوشمند» معرفی کرده و بر این نکته تأکید دارد که در این معماری، «بانک از یک نهاد عمدتاً تراکنشمحور به یک پلتفرم هوشمند تخصیص سرمایه، مدیریت ریسک و خلق ارزش اقتصادی تبدیل میشود.»
نکته کلیدی در تحلیل ترکاشوند، تأکید بر یک پیششرط اساسی است: «بانکداری نسل پنجم بدون اصلاح بانکداری نسلهای قبلی امکانپذیر نیست. ایران نمیتواند مستقیماً از بانکداری سنتی به بانک خودمختار مبتنی بر Agentic AI جهش کند، بدون آنکه ابتدا مسئله سرمایه، کیفیت دارایی، حکمرانی، داده، نظارت، معماری فناوری و انضباط مالی را حل کند.»
این رویکرد، تفاوت بنیادین ایران با سایر کشورها را آشکار میسازد؛ جایی که «ایران تنها نیازمند هوشمند کردن بانکها نیست؛ بلکه باید همزمان نظام بانکی را اصلاح و سپس هوشمند کند.»
کارشناس فناوری اطلاعات با اشاره به وضعیت فعلی بانکداری کشور، به این نکته مهم اشاره دارد که ایران در برخی لایههای بانکی دیجیتال شده است، اما «دیجیتالیشدن الزاماً به معنای تحول دیجیتال نیست.» وی هشدار میدهد که «ممکن است بانکی اپلیکیشن بسیار پیشرفتهای داشته باشد اما همچنان تصمیم اعتباری سنتی باشد، دادهها جزیرهای باشند، فرآیندهای سازمانی دستی باشند، مدل ریسک قدیمی باشد و تصمیمگیری مدیریت دادهمحور نباشد.» این همان شکافی است که ایران باید در مسیر بانکداری نسل پنجم پر کند.
ترکاشوند با اشاره به گزارشهای منتشرشده درباره اجرای فصل اصلاح نظام بانکی برنامه هفتم، ناترازی را بزرگترین مانع تحول معرفی کرده و تأکید میکند: «در چنین شرایطی، اگر بانک به جای اصلاح ترازنامه، منابع خود را عمدتاً صرف پروژههای نمایشی AI و فناوری کند، تحول دیجیتال نمیتواند مسئله بنیادی بانک را حل کند.» او با طرح عبارت کلیدی «Banking ۵.۰ بدون Balance Sheet ۲.۰ امکانپذیر نیست»، بر ضرورت اولویتبندی اصلاحات ساختاری تأکید دارد.
این یادداشت یک نقشهراه پنجمرحلهای برای گذار نظام بانکی ایران ارائه میدهد:
| مرحله | بازه زمانی | هدف | خروجی |
| فاز صفر – تثبیت | ۱۴۰۵ | سالمسازی بستر تحول | Banking Stability |
| فاز اول – یکپارچهسازی | ۱۴۰۵-۱۴۰۶ | ساخت بانک دادهمحور | Connected Banking |
| فاز دوم – هوشمندسازی | ۱۴۰۶-۱۴۰۸ | تبدیل داده به تصمیم | Intelligent Banking |
| فاز سوم – اکوسیستمسازی | ۱۴۰۷-۱۴۰۹ | تبدیل بانک به Platform | Platform & Ecosystem Banking |
| فاز چهارم – خودمختاری | ۱۴۰۹-۱۴۱۰ | حرکت به سمت Banking Intelligence | Autonomous-Assisted Banking |
ترکاشوند با تأکید بر یک اصل راهبردی میگوید: «AI نباید روی ترازنامه ناسالم سوار شود. اگر فرآیند اعتباری ناکارآمد است، AI فقط ناکارآمدی را سریعتر میکند. اگر داده غلط است، AI تصمیم غلط را مقیاسپذیر میکند. اگر حاکمیت شرکتی ضعیف است، AI میتواند همان ضعف را خودکار کند.» بنابراین ترتیب صحیح به باور وی «Governance ← Data ← Architecture ← AI ← Autonomy» است، نه عکس آن.
در سناریوی مطلوب، ترکاشوند تصویری از بانکداری ایران در سال ۱۴۱۰ ترسیم میکند که در آن «مشتری با یک Financial Operating System مواجه است» و «مدیر بانک نیز دیگر با صدها داشبورد جداگانه مواجه نیست؛ بلکه یک AI Management Copilot میتواند ریسکها را پیشبینی و سناریوهای اصلاح را پیشنهاد کند.»
وی در جمعبندی تأکید میکند: «بانکداری نسل پنجم برای ایران نباید یک پروژه فناوری باشد؛ باید یک پروژه ملی بازطراحی نظام تأمین مالی اقتصاد باشد. اگر این تحول درست انجام شود، بانک آینده به “موتور هوشمند تخصیص سرمایه در اقتصاد ایران” تبدیل خواهد شد و فناوریهای نوظهور بهعنوان زیرساختهای جدید تولید، تخصیص و گردش سرمایه به کار گرفته خواهند شد.»
انتهای پیام