گسترش هوش مصنوعی، پلتفرمهای دیجیتال و وابستگی روزافزون جامعه به خدمات آنلاین، معادلات حکمرانی در فضای مجازی را تغییر داده است؛ شرایطی که باعث شده نقش و جایگاه شورای عالی فضای مجازی بار دیگر در کانون توجه کارشناسان قرار گیرد.
به گزارش پایگاه خبری حکمرانی هوشمند، در نشستی با حضور جمعی از پژوهشگران و کارشناسان این حوزه، عملکرد بیش از یک دهه شورای عالی فضای مجازی، نسبت این شورا با دولت و مجلس، تعدد نهادهای تصمیمگیر و فاصله میان سیاستگذاری و اجرا مورد بررسی قرار گرفت. محور مهم دیگری که در این نشست مورد توجه قرار گرفت، تغییر ماهیت مسائل فضای مجازی از موضوعات صرفاً فنی به موضوعاتی مرتبط با اقتصاد، فرهنگ، داده، امنیت و حتی سبک زندگی بود.
فضای مجازی دیگر فقط یک مسئله فنی نیست
احسان کیانخواه، پژوهشگر تنظیم داده و حکمرانی هوشمند، با تأکید بر چندبعدی شدن فضای مجازی، معتقد است تصمیمگیری در این حوزه نمیتواند صرفاً از منظر فناوری انجام شود.
او یکی از چالشهای مهم موجود را مشخص نبودن مرز میان وظایف شورای عالی فضای مجازی و مجلس دانست و گفت هنوز بهطور دقیق مشخص نیست شورا در چه حوزههایی باید سیاستگذاری کند و مجلس در چه مواردی باید وارد قانونگذاری شود.
کیانخواه همچنین درباره هوش مصنوعی بر ضرورت پرهیز از شتابزدگی در قانونگذاری تأکید کرد و گفت در شرایط فعلی نباید بلافاصله به سمت وضع قانون و ایجاد محدودیت رفت، بلکه ابتدا باید ظرفیتها و چالشهای این فناوری در سطح سیاستگذاری مورد بررسی قرار گیرد.
به گفته او، ورود شورا به امور اجرایی نیز میتواند به یکی از چالشهای ساختاری تبدیل شود؛ چرا که در صورت ناتوانی شورا در ایجاد گفتوگو و تفاهم میان دستگاهها، احتمال ورود مستقیم آن به حوزه اجرا افزایش مییابد.
مسئله فقط تعداد نهادها نیست
عزیز نجفپور، عضو هیات علمی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، معتقد است برای تحلیل مشکلات حکمرانی فضای مجازی نباید صرفاً روی تعدد نهادها تمرکز کرد.
او با اشاره به فلسفه تشکیل شورای عالی فضای مجازی گفت هدف این شورا فقط مقابله با آسیبهای فضای مجازی نبوده و استفاده از ظرفیتهای این حوزه برای پیشرفت کشور و ارائه خدمات بهتر به مردم نیز در زمره اهداف آن قرار داشته است.
نجفپور تأکید کرد که در ساختار حکمرانی کشور، سیاستگذاری کلان، قانونگذاری، سیاستگذاری اجرایی و اجرا وظایف متفاوتی دارند و از آنجا که فضای مجازی تقریباً بر تمام حوزهها اثرگذار است، حضور دستگاهها و نهادهای متعدد در این عرصه تا حدی طبیعی است.
از نگاه او، مسئله اصلی این است که مجموعههای مختلف بتوانند در چارچوب یک سیاست مشخص و مسیر مشترک حرکت کنند.
نجفپور همچنین بخشی از اختلافات موجود در این حوزه را دارای ریشه سیاسی دانست و از آنچه «کودتای خزنده سایبری» نامید، به عنوان یکی از عوامل اختلال در حکمرانی فضای مجازی یاد کرد.
حکمرانی فضای مجازی از فیلترینگ عبور میکند
یکی از مهمترین محورهای مطرحشده در این نشست، تغییر پرسشهای اصلی حکمرانی فضای مجازی بود. بر اساس دیدگاه مطرحشده، در آینده مسئله تنها به این محدود نخواهد بود که یک سرویس یا محتوای خاص مجاز است یا باید مسدود شود.
در این نگاه، پرسشهای مهمتری درباره داده، پلتفرم، الگوریتم و نحوه فعالیت بازیگران فضای دیجیتال مطرح خواهد شد.
نجفپور در این زمینه بر اهمیت «حکمرانی داده» تأکید کرد و موضوعاتی مانند محل تولید و ذخیره دادههای ایرانی، اشخاص و نهادهای دارای دسترسی به این دادهها و نحوه تبدیل داده به ارزش اقتصادی را از مسائل مهم آینده دانست.
او همچنین معتقد است شبکه ملی اطلاعات باید در آینده از یک زیرساخت صرفاً فنی فراتر رود و به یکی از بسترهای اصلی حکمرانی تبدیل شود.
در کنار این موضوع، حکمرانی پلتفرمها نیز به عنوان یکی از مسائل مهم سالهای آینده مطرح شد؛ حوزهای که از پیامرسانها و شبکههای اجتماعی تا موتورهای جستوجو، بازارگاههای اینترنتی، خدمات مالی و آموزشی، خدمات ابری و ابزارهای هوش مصنوعی را دربرمیگیرد.
هوش مصنوعی؛ چالش تازه برای سیاستگذاران
ورود گسترده هوش مصنوعی، یکی دیگر از عواملی است که میتواند چارچوبهای سنتی حکمرانی فضای مجازی را با پرسشهای تازه مواجه کند.
نجفپور با طرح این پرسش که اگر ایران خود را دارای فرهنگ و تمدن مستقل میداند، هوش مصنوعی متناسب با جامعه ایرانی باید چه ویژگیهایی داشته باشد، بر اهمیت مبنای شکلگیری دادهها و الگوریتمهای این فناوری تأکید کرد.
از این منظر، سیاستگذاری درباره هوش مصنوعی صرفاً به وضع مقررات محدود نمیشود و موضوعاتی مانند داده، فرهنگ، اقتصاد، پلتفرمها و نحوه تعامل جامعه با فناوری را نیز دربرمیگیرد؛ موضوعی که میتواند حکمرانی هوشمند را به یکی از محورهای مهم سیاستگذاری آینده تبدیل کند.
شورای عالی فضای مجازی چه نقشی باید داشته باشد؟
محمدصادق نصراللهی، عضو هیات علمی دانشگاه امام صادق علیه السلام، نیز با اشاره به عملکرد شورای عالی فضای مجازی گفت این نهاد در برخی حوزهها توانسته سیاستهایی را پیش ببرد و بخشی از این سیاستها در تصمیمگیریهای بعدی مسئولان اثرگذار بوده است؛ با این حال، به اعتقاد او شورا در بخشهایی نیز با ناکامی مواجه شده است.
به گفته نصراللهی، ضعف گفتوگو میان حاکمیت و نخبگان و همچنین اختلاف درباره زمانبندی و شیوه اجرای سیاستها از جمله مشکلات موجود است.
مجموع دیدگاههای مطرحشده نشان میدهد مسئله آینده شورای عالی فضای مجازی تنها ارزیابی عملکرد گذشته این شورا نیست؛ بلکه پرسش اصلی، تعریف دوباره جایگاه آن در ساختار حکمرانی کشور است.
اینکه شورا تا چه اندازه باید سیاستگذار باشد، چه اختیاراتی برای هماهنگ کردن دستگاهها داشته باشد، رابطه آن با دولت و مجلس چگونه تعریف شود و مرز میان سیاستگذاری و اجرا کجا قرار گیرد، از مهمترین پرسشهای پیش روی حکمرانی فضای مجازی است.
در نهایت، یک واقعیت در دیدگاههای مطرحشده مشترک است: فضای مجازی دیگر صرفاً به اینترنت و فناوری محدود نیست و با اقتصاد، فرهنگ، رسانه، سبک زندگی، داده و امنیت پیوند خورده است. بنابراین، طراحی الگوی آینده حکمرانی این حوزه نیازمند ساختاری است که بتواند میان این ابعاد مختلف هماهنگی ایجاد کند و همزمان با تحولات سریع فناوری، بهویژه هوش مصنوعی، حرکت کند.
انتهای پیام