در یک رویداد تاریخی برای جهان پزشکی، نخستین عمل جراحی مغز با کمک لحظهای و زنده هوش مصنوعی با موفقیت در بیمارستان دانشگاهی کالج لندن انجام شد. **رایس هیبرت**، پدر دو فرزند از منطقه بدفوردشر انگلستان، نخستین بیمار جهان بود که تومور مغزی او با هدایت یک سیستم مبتنی بر هوش مصنوعی خارج شد؛ سیستمی که تصاویر ویدئویی زنده از روند جراحی را تحلیل میکرد و به جراحان درباره نحوه دوری از رگهای خونی و اعصاب حیاتی اما پنهان در مغز هشدار میداد.
هیبرت ۴۸ ساله که تا ۱۸ ماه پیش مدیر خدمات مشتریان بود و هر روز هنگام ناهار حدود دو مایل پیادهروی میکرد، ناگهان در یکی از همین پیادهرویها بیهوش شد و دچار تشنج گردید. اسکن مغز نشان داد توموری ۱۱ میلیمتری و غیرسرطانی روی غده هیپوفیز او رشد کرده است؛ غدهای به اندازه یک تیله که هورمونهای حیاتی را ترشح میکند و در نزدیکی سرخرگهای کاروتید و اعصاب بینایی قرار دارد.
با افزایش فشار تومور بر اعصاب بینایی، میدان دید محیطی هیبرت بهتدریج محدود شد و او دچار خستگی شدید، سرگیجه، برخورد با اشیا و زمین خوردنهای مکرر گردید.
هیبرت در این باره گفت: «در ۱۸ سال زندگی مشترک، همیشه از رختخواب بیرون آمدهام و برای همسرم یک فنجان قهوه درست کردهام و قرار نبود اجازه بدهم این تومور جلوی این کار را بگیرد.»
وی همچنین به تأثیرات روانی بیماری اشاره کرد و افزود: «بزرگترین تأثیر این بیماری برایم عاطفی و روانی بوده است. با اینکه افراد زیادی با مهربانی پیشنهاد کمک میدادند، آدم دوست ندارد سربار دیگران باشد.»
وقتی جراحان به هیبرت پیشنهاد کردند که نخستین فردی باشد که این عمل را با استفاده از ابزار اختصاصی هوش مصنوعی تجربه میکند، او بدون تردید پذیرفت.
او در توجیه تصمیم خود چنین بیان کرد: «اگر بیماران حاضر نباشند در پژوهشها شرکت کنند، پزشکان چطور میتوانند یاد بگیرند و پزشکی چگونه میتواند پیشرفت کند؟»
این جراحی با وارد کردن یک آندوسکوپ (که دوربینی باریک روی یک میله است) از طریق بینی تا قسمت پایینی جمجمه انجام شد. تشخیص ایمنترین محل برای خارج کردن تومور، بهویژه با توجه به تفاوتهای آناتومیکی میان افراد، کار بسیار دشواری بود.
آمارها نشان میدهد که در چنین جراحیهایی، احتمال خارج نشدن کامل تومور حدود ۲۵ تا ۵۰ درصد و احتمال آسیب دیدن یک رگ خونی اصلی حدود ۰.۵ تا ۲ درصد است.
ابزار هوش مصنوعی روی یک نمایشگر دوم، تصاویر زنده جراحی را تحلیل میکرد و همزمان چند کار حیاتی انجام میداد:
– ردیابی ابزارهای جراحی
– شناسایی و مشخص کردن قسمتهایی که احتمال قرارگیری رگهای خونی و اعصاب در آنها وجود داشت
– نمایش مناطق ایمنتر برای خارج کردن تومور
این فناوری شبیه فناوری تشخیص چهره در تلفنهای همراه عمل میکند، با این تفاوت که بهجای چهره، ساختارهای مهم و اغلب پنهان آناتومیکی را شناسایی میکند.
پژوهشگران سیستم هوش مصنوعی خود را با استفاده از صدها ویدئو از جراحی تومورهای هیپوفیز آموزش دادند. آنها در هر ویدئو با دقت دور رگهای خونی و اعصاب را مشخص کردند تا سیستم بتواند دادههای لازم را دریافت کند و بهتدریج «شناسایی» مهمترین ساختارها را یاد بگیرد.
پروفسور هانی مارکوس که در انجام این عمل مشارکت داشت، در تشریح قابلیتهای این سیستم گفت: «این سیستم با تعداد جراحیهایی آموزش دیده است که بیشتر جراحان در طول تمام دوران حرفهای خود نمیبینند یا انجام نمیدهند و میتواند مانند یک جفت چشم دومِ متخصص عمل کند.»
وی بر مزیت مهم این ابزار تأکید کرد و افزود: «برخلاف برخی دیگر از ابزارهای آزمایشی هوش مصنوعی، این سیستم بهصورت لحظهای کار میکند.»
تیم پژوهشی تأکید دارد که هوش مصنوعی صرفاً نقش دستیار را ایفا میکند و کنترل کامل همچنان در اختیار جراحان است. هدف بلندمدت آنها توسعه نوعی «چتجیپیتی برای جراحان» است؛ بهگونهای که جراح در اتاق عمل یک متخصص دیگر داشته باشد که در صورت تمایل بتواند برای دریافت مشاوره به او رجوع کند و اگر با نظر آن موافق نبود، آن را نادیده بگیرد.
پژوهشگران از عملکرد نخستین استفاده از این فناوری در یک جراحی واقعی رضایت کامل دارند و اکنون در حال آمادهسازی یک کارآزمایی بزرگتر هستند.
نتیجه این جراحی فراتر از انتظارات بود. هیبرت پس از عمل جراحی احساس کرد میدان دیدش ۳۶۰ درجه شده است.
او در این باره گفت: «وقتی بعد از جراحی چشمهایم را باز کردم، احساس کردم میدان دیدم ۳۶۰ درجه شده است. یک سال بود که اینقدر واضح ندیده بودم.»
وی به روند بهبودی خود اشاره کرد و افزود: «در هشت هفتهای که از جراحی گذشته، تقریباً هر چند روز متوجه بهبود بینایی خود شدهام. انرژیام هم برگشته و تمام عوارض جانبیای که پیش از عمل داشتم، از بین رفتهاند. این جراحی زندگیام را به من برگردانده است.»