مشارکت الکترونیکی مفهومی فراتر از ایجاد یک پورتال یا فرم آنلاین است. سازمان ملل این شاخص را در سه سطح تعریف میکند: «اطلاعات الکترونیکی» (انتشار داده و اطلاعات توسط دولت)، «مشاوره الکترونیکی» (نظرخواهی از شهروندان) و «تصمیمگیری الکترونیکی»؛ یعنی نقطهای که شهروندان «نقش مؤثر و قابل ردیابی در فرآیند سیاستگذاری دارند.»
ایران در کدام سطح ایستاده است؟
بر اساس گزارش منتشرشده از سوی پژوهشگاه ارتباطات و فناوری اطلاعات، ایران در دو سطح نخست نیز وضعیت مطلوبی ندارد، اما مسئله اصلی در سطح سوم نمایان میشود؛ جایی که امتیاز کشور در سال ۲۰۲۴ «صفر» ثبت شده است. به این معنا که در ارزیابیهای بینالمللی، سازوکاری که نشان دهد نظرات شهروندان بر تصمیمهای عمومی اثر گذاشته، مشاهده نشده است.
اهمیت این موضوع از آنجا دوچندان میشود که مشارکت الکترونیکی زیرمجموعه خدمات برخط (OSI) و از اجزای مستقیم شاخص توسعه دولت الکترونیکی (EGDI) محسوب میشود. بنابراین بدون تقویت مشارکت دیجیتال، ارتقای جایگاه دولت هوشمند نیز با مانع جدی روبهرو خواهد بود.
توسعه زیرساخت؛ اما بدون مشارکت مؤثر
گزارش پژوهشگاه ارتباطات و فناوری اطلاعات نشان میدهد زیرساخت ارتباطی کشور (TII) در سالهای اخیر رشد قابل توجهی داشته و شاخصهای دسترسی به اینترنت و پهنباند بهبود یافتهاند. سرمایه انسانی (HCI) نیز در مقایسه با میانگین جهانی وضعیت نامناسبی ندارد.
با این حال، درست در نقطهای که فناوری باید به تعامل تبدیل شود، افت رخ داده است. زیرشاخص خدمات برخط (OSI) روندی نزولی داشته و در درون آن، مشارکت الکترونیکی ضعیفترین بخش است. نتیجه آنکه دولت دیجیتال بیشتر به سمت الکترونیکیسازی خدمات حرکت کرده تا مشارکتیسازی حکمرانی.
این تمایز کلیدی است؛ زیرا دولت دیجیتال بدون حضور مؤثر شهروندان، در نهایت به اتوماسیون فرایندها محدود میشود، نه به حکمرانی هوشمند
مقایسه منطقهای؛ عربستان چه کرد؟
برای درک بهتر موقعیت ایران، مقایسه با عربستان سعودی قابل توجه است. طبق گزارش پژوهشگاه، این کشور در سال ۲۰۱۸ رتبه ۶۷ مشارکت الکترونیکی را داشت و در سال ۲۰۲۴ به رتبه ۷ رسیده است؛ جهشی ۶۰ پلهای طی شش سال.
این تحول صرفاً نتیجه بهبود زیرساخت نبود، بلکه حاصل بازطراحی نهادی بود: ایجاد مرجع واحد و فرابخشی برای دولت دیجیتال، راهاندازی پورتالهای یکپارچه مشارکت عمومی، انتشار عمومی نتایج مشاورهها و طراحی شاخص ملی داده برای سنجش بلوغ داده در دستگاههای دولتی. تفاوت اصلی در «نهادسازی پایدار و شفافیت در بازتاب صدای شهروندان» شکل گرفت؛ جایی که مشارکت، بخشی از معماری حکمرانی دیجیتال شد، نه یک ابزار نمایشی.
چرا تصمیمگیری الکترونیکی در ایران صفر شد؟
صفر شدن امتیاز تصمیمگیری الکترونیکی را نمیتوان صرفاً به ضعف فنی نسبت داد. چالشها بیشتر ساختاریاند تا تکنولوژیک.
نخست، خلأ الزام قانونی مؤثر برای استفاده از نظرات عمومی در سیاستگذاری دیده میشود. بسیاری از دستگاهها تکلیفی برای انتشار نتایج مشاورهها یا توضیح نحوه استفاده از دادههای جمعآوریشده ندارند.
دوم، موازیکاری نهادی و بیثباتی در متولیان دولت دیجیتال موجب شده نهاد واحد و پاسخگویی مسئول هدایت و ارزیابی مشارکت الکترونیکی وجود نداشته باشد.
از سوی دیگر، مالکیتگرایی نسبت به داده و نبود اشتراکگذاری نظاممند اطلاعات، مانع شکلگیری اکوسیستم داده باز شده است. در چنین شرایطی، اگر مشخص نباشد نظر ثبتشده چه اثری در تصمیم نهایی دارد، مشارکت به «یک فرم آنلاین» تقلیل مییابد، نه ابزاری برای اثرگذاری واقعی.
آیا هدف رتبه ۷۵ دستیافتنی است؟
در برنامه هفتم توسعه، هدف ارتقای رتبه شاخص توسعه دولت الکترونیکی از ۱۰۱ به ۷۵ تعیین شده است. اما تجربه جهانی نشان میدهد بدون تقویت مشارکت الکترونیکی، جهش در EGDI دشوار خواهد بود.
کشورهایی که در سالهای اخیر ارتقای رتبه داشتهاند، تنها زیرساخت را توسعه ندادهاند؛ بلکه سازوکارهای مشارکت عمومی را نهادینه کردهاند. اگر مشارکت در ایران همچنان در سطحی نمادین باقی بماند، تحقق رتبه ۷۵ بیش از آنکه برنامهای اجرایی باشد، به یک آرزو شباهت خواهد داشت.
در نهایت، دولت هوشمند زمانی معنا پیدا میکند که مردم نه فقط کاربر خدمات، بلکه شریک در تصمیمسازی باشند. بدون این حضور، تحول دیجیتال به اتوماسیون محدود میشود و حکمرانی هوشمند شکل نخواهد گرفت.
انتهای پیام