مجمع جهانی اقتصاد در گزارش سال ۲۰۲۶ خود با عنوان «۱۰ فناوری برتر نوظهور» از «یک تغییر پارادایم بنیادین در ماهیت علم» خبر داده است؛ عصری که در آن «هوش مصنوعی و مدلسازیهای محاسباتی، جایگزین چرخههای پرهزینه آزمایشگاهی شده است». این گزارش که به گفته تحلیلگران، «جهان در آستانه یکی از عمیقترین دگرگونیهای علمی و صنعتی قرن» قرار دارد، نشان میدهد که «فرآیند کشف از دیوارهای آزمایشگاه به قلمرو مدلهای محاسباتی کوچ میکند».
به گزارش پایگاه خبری حکمرانی هوشمند، گزارش امسال مجمع جهانی اقتصاد با تأکیدی صریح بر یک جابهجایی بنیادین آغاز میشود: «علم دیگر صرفاً یک فعالیت تجربی در محیطهای فیزیکی نیست، بلکه بهطور فزایندهای به یک فعالیت محاسباتی و مدلسازیِ پیشبینیکننده تبدیل شده است». برای قرنها، «پیشرفت علمی در چرخهی فرضیه، آزمایش، بازنگری جریان داشت؛ چرخهای که هزینههای زمانی، سرمایهای و نرخ بالای شکست، مرزهای آن را تعیین میکرد»، اما اکنون «این مرز در حال جابهجایی است».
این گزارش با شفافیت کامل بیان میکند که «هوش مصنوعی پیش از آنکه یک داروی آزمایشی در لولههای آزمایش سنتز شود، اتصال مولکولی آن را شبیهسازی کرده و احتمال موفقیت را پیشبینی میکند». همچنین «هزینه آزمون و خطا در علم به طرز چشمگیری کاهش یافته است؛ و این یعنی دامنه پرسشهایی که ارزش پرسیدن دارند، به حوزههایی گسترش یافته که تا همین یک دهه پیش، ورود به آنها از نظر اقتصادی و فنی ناممکن بود».
گزارش مجمع جهانی اقتصاد ۱۰ فناوری را معرفی میکند که «به مرحلهای از بلوغ رسیدهاند و آماده تغییر در جهان هستند». این فناوریها عبارتند از:
– «انرژی متصل به شبکه»: تبدیل ساختمانها، خودروها و کارخانهها به منابع تولید و ذخیرهی انرژی
– «استخراج مستقیم لیتیوم»: روشهای نوین با مصرف آب بسیار کمتر
– «مواد خنککننده تابشی غیرفعال»: کاهش دما تا ۱۵ درجه بدون مصرف برق
– «نابودی مواد شیمیایی پایدار»: شکستن پیوندهای کربن-فلوئور در مواد جاودانه
– «تخمیر دقیق»: استفاده از میکروبهای مهندسیشده برای تولید پروتئین
– «دارورسانی اگزوزومی»: عبور از سد خونی-مغزی با وزیکولهای طبیعی بدن
– «واکسنهای شخصیسازیشده سرطان مبتنی بر mRNA»
– «شبیهسازی کوانتومی در کشف دارو»
– «مدلهای جهانی»: هوش مصنوعی برای یادگیری قوانین فیزیک
– «رمزنگاری مبتنی بر شبکه»: مقاوم در برابر حملات کوانتومی
گزارش این جابهجایی را در قالب سه الگوی مشخص توضیح میدهد:
۱. شخصیسازی: «فناوریها دیگر برای میانگین یا انبوه طراحی نمیشوند؛ بلکه حول یک بیمار خاص، یک زمینهی جغرافیایی خاص یا یک کاربرد ویژه شکل میگیرند». در این الگو، «بیمار، هم نقطهی آغاز توسعهی دارو است و هم مقصد نهایی».
۲. توزیعشدگی: «تولید غذا، انرژی و مواد حیاتی از انحصار مناطق خاص خارج میشود و به محل مصرف نزدیکتر میگردد». به عنوان مثال، «تخمیر دقیق با استفاده از میکروبهای مهندسیشده، پروتئینهای شیر، تخممرغ و حتی ترکیبات دارویی را در هر مکانی تولید میکند».
۳. کارآمدی با منابع کمتر: «مواد سرمایش تابشی غیرفعال بدون مصرف هیچ برقی، دما را تا ۱۵ درجه سانتیگراد کاهش میدهند» و «تخمیر دقیق در مقایسه با دامداری سنتی، تا ۸۷ درصد آب کمتری مصرف میکند».
گزارش با دقت تمام به این نکته اشاره میکند که «وابستگی تولید به موقعیت جغرافیایی در حال گسستهشدن است؛ تحولی که میتواند موازنه قدرت اقتصادی را در دهههای آینده دگرگون کند». جملهی کلیدی گزارش برای کشورهای در حال توسعه این است: «فرصتهای صنعتی آینده، دیگر منحصر به دارندگان منابع اولیه نیست؛ بلکه در اختیار دارندگان دانش، زیرساختهای دیجیتال و انرژی پاک قرار خواهد گرفت».
همچنین «ارزش اقتصادی از تولید انبوه به تولید در محل مصرف منتقل میشود». به عبارت دیگر، «ارزش دیگر در تعداد نیست، بلکه در دقت و نزدیکی به نیاز تعریف میشود»
گزارش با رکگویی کمسابقهای تأکید میکند که موفقیت این فناوریها «بیش از هر نقشهی راه فنی، به دو عامل انسانی و سیاسی گره خورده است: اعتماد و دسترسی». در حوزه اعتماد، گزارش میگوید: «درمان شخصیساز را نمیتوان با روشهای سنتی کارآزمایی بالینی ارزیابی کرد» و «پروتئینهای تولیدشده توسط میکروارگانیسمهای مهندسیشده از مصرفکنندگان میخواهد به فرایندی اعتماد کنند که نمیتوانند ببینند».
در حوزه دسترسی نیز گزارش هشدار میدهد: «درمانهای شخصیسازیشده ممکن است تنها در نظامهای سلامت برخوردار در دسترس باشند» و «پیشفرض، توزیع ناعادلانه است، مگر اینکه طراحی سیاستها خلاف آن را رقم بزند».
گزارش با یک جمعبندی راهبردی به پایان میرسد که خطاب به سیاستگذاران، سرمایهگذاران و مدیران صنعتی است: «این گزارش نقشه راه تصمیمگیری برای ۵ تا ۱۰ سال آینده را ترسیم میکند. مرز علم از کشف در آزمایشگاه به مدلسازی با هوش مصنوعی و محاسبات کوانتومی منتقل شده است و سرنوشت این فناوریها نه در دست دانشمندان، بلکه در دست انتخابهای امروز سیاستگذاران، سرمایهگذاران و مدیران صنعتی رقم خواهد خورد».
گزارش در یک جملهی پایانی که میتواند خطاب به تمامی بازیگران صحنهی جهانی باشد، مینویسد: «جهانی که فردا خواهید دید، نتیجه تصمیماتی است که امروز میگیرید» .
این گزارش چهاردهمین نسخه از مجموعهی سالانهی WEF است که «برای اولین بار، فرآیند نامزدی فناوریها با استفاده از هوش مصنوعی (مدلهای زبانی بزرگ) انجام شده است» و «از میان بیش از ۱۲۰۰ فناوری، این ۱۰ مورد نهایی انتخاب شدهاند».
سخن پایانی آنکه گزارش «۱۰ فناوری نوظهور برتر ۲۰۲۶» را میتوان یک هشدار و یک فرصت همزمان دانست. از یک سو، نشان میدهد که بشریت در آستانهی گشایشهای علمی خارقالعادهای قرار دارد و از سوی دیگر، گوشزد میکند که «بدون سیاستگذاری آگاهانه و طراحی نهادیِ هدفمند، این گشایشها به شکافهای عمیقتر اجتماعی و جغرافیایی خواهند انجامید». پاسخ به این سؤال، که آیا تصمیمگیرندگان امروز مسئولیت خود در قبال «حکمرانی هوشمند» را درک میکنند، نه در گزارش، که در اقدامات آینده نوشته خواهد شد.
انتهای پیام