دکتر رسول صادقی، استاد جمعیتشناسی دانشگاه تهران و رئیس مؤسسه تحقیقات جمعیت کشور، در نخستین پیشنشست همایش ملی «گذار جمعیتی و حکمرانی خانواده در تمدن آینده» که توسط دانشگاه بجنورد برگزار شد، به تشریح ابعاد مختلف تحولات جمعیتی ایران پرداخت. او تأکید کرد که گذار جمعیتی یک وضعیت ثابت نیست، بلکه «فرایندی پویاست که در تقاطع با تحولات اقتصادی، فرهنگی، فناوری، اقلیمی، شهرنشینی، جهانیشدن و تغییرات بازار کار شکل میگیرد.»
به گزارش پایگاه خبری حکمرانی هوشمند، صادقی گذار جمعیتی را مجموعهای از تحولات شامل گذار مرگومیر، سلامت، باروری، ساختار سنی، مهاجرت، خانواده و شهرنشینی توصیف کرد و هشدار داد که پیامدهای آن تنها به تعداد جمعیت محدود نمیشود؛ بلکه ساختار سنی، روابط نسلی و ابعاد اقتصادی، اجتماعی، سیاسی و محیطزیستی را نیز تحت تأثیر قرار میدهد. به باور او، «مسئله اصلی ایران صرفاً افزایش جمعیت نیست، بلکه مدیریت گذار جمعیتی و پیامدهای آن است.»
رئیس مؤسسه تحقیقات جمعیت کشور با اشاره به تغییر پارادایم جمعیتی در ایران، خاطرنشان کرد که کشور در گذشته با رشد بالای جمعیت، باروری بالا و «تورم جوانی» مواجه بود و سیاستها عمدتاً بر کنترل جمعیت متمرکز بودند. اما او استدلال میکند که در مدت کوتاهی شرایط بهکلی دگرگون شد و کشور از «برونپاشی جمعیتی» به سمت «درونپاشی جمعیتی» حرکت کرد. به گفته صادقی، کاهش شدید باروری، رشد پایین یا منفی جمعیت و افزایش سالمندی، اکنون به چالشهای اصلی کشور تبدیل شدهاند.
صادقی با استناد به آمارهای رسمی، اعلام کرد که میزان باروری ایرانیها در سال ۱۴۰۳ حدود ۱.۴۴ و در سال ۱۴۰۴ حدود ۱.۳۴ بوده است و هشدار داد که ایران وارد مرحله «تله باروری پایین» شده است. او توضیح داد که زمانی که باروری به کمتر از ۱.۵ فرزند برسد، «مجموعهای از عوامل میتواند این وضعیت را خودتقویتکننده کند و بازگشت به سطوح بالاتر باروری را دشوار سازد.»
یکی از نکات برجسته سخنان صادقی، اشاره به سرعت بسیار بالای گذار جمعیتی در ایران بود. او با مقایسهای روشنگرانه گفت که کاهش باروری از شش فرزند به سه فرزند در کشورهایی مانند انگلستان حدود یک قرن طول کشیده، در حالی که «این تحول در ایران تقریباً طی ۱۰ سال رخ داده است.» به گفته او، این سرعت بالا موجب شده که «فرصت سازگاری نهادها و ساختارهای اقتصادی و اجتماعی جامعه با تحولات جمعیتی بسیار محدود باشد.»
صادقی همچنین به تغییرات ساختار سنی جمعیت اشاره کرد و گفت که نسلهای کوچکتر زنان در سن باروری جایگزین نسلهای بزرگتر میشوند و این امر میتواند تعداد موالید را بیش از پیش کاهش دهد. همزمان، نسلهای پرجمعیت گذشته به تدریج وارد دوره سالمندی میشوند. او تأکید کرد که «دو فرایند به صورت همزمان در حال رخ دادن است: کاهش تعداد زنان در سن باروری و افزایش تعداد سالمندان.»
میانه سنی جمعیت ایران که در سالهای ۱۳۵۵ و ۱۳۶۵ حدود ۱۷ سال بود، به گفته صادقی، در سال ۱۴۰۰ به حدود ۳۴ سال رسید و اکنون حدود ۳۶ سال است و پیشبینی میشود در سالهای ۱۴۲۵ تا ۱۴۳۰ به حدود ۴۳ سال برسد.
صادقی پنجره جمعیتی را یکی از مهمترین فرصتهای باقیمانده کشور دانست و توضیح داد که ایران از سال ۱۳۸۵ وارد دورهای شد که بیش از ۷۰ درصد جمعیت در سن فعالیت قرار داشتند، اما این فرصت موقتی است و «از حدود سال ۱۴۲۵ بسته خواهد شد.» به گفته وی، حدود ۲۰ سال از این فرصت گذشته و اکنون حدود ۲۰ سال دیگر برای بهرهگیری از آن باقی مانده است. او بر لزوم استفاده از نیروی کار، افزایش مشارکت اقتصادی بهویژه مشارکت زنان، و ایجاد امکان پسانداز و سرمایهگذاری برای تبدیل این فرصت جمعیتی به رشد اقتصادی تأکید کرد.
رئیس مؤسسه تحقیقات جمعیت کشور با تأکید بر اینکه سالمندی جمعیت دیگر یک هشدار برای آینده نیست، بلکه «واقعیتی است که در حال وقوع است»، به مقایسه سرعت سالمندی در ایران با سایر کشورها پرداخت. او گفت که رسیدن سهم جمعیت سالمند از ۷ به ۱۴ درصد در ایران حدود ۲۰ سال زمان میبرد، در حالی که این روند در فرانسه ۱۱۴ سال، سوئد ۸۱ سال و انگلستان ۴۵ سال طول کشیده است. صادقی هشدار داد که «نهادهایی مانند صندوقهای بیمه و بازنشستگی فرصت محدودی برای سازگاری با شرایط جدید دارند.»
صادقی در بخش پایانی سخنان خود، بر لزوم طراحی سیاستهای جمعیتی در قالب یک «بسته سیاستی» تأکید کرد و گفت که این سیاستها باید ثبات داشته باشند، از پذیرش اجتماعی برخوردار باشند، بر عاملیت خانواده تأکید کنند و ملی و فرابخشی باشند. او با تأکید بر رویکرد چندنهادی، خاطرنشان کرد که «دولت تنها یکی از بازیگران این حوزه است و شهرداریها، دانشگاهها، بخش خصوصی، سازمانهای مردمنهاد و نهادهای مدنی نیز باید در حکمرانی جمعیتی مشارکت کنند.»
صادقی همچنین بر لزوم توجه به فاصله میان تمایل و رفتار باروری تأکید کرد و گفت پیمایشهای انجامشده نشان میدهد که فرزندخواهی در میان ایرانیان به طور متوسط حدود دو و نیم فرزند است، در حالی که فرزندآوری واقعی به کمتر از یک و نیم فرزند رسیده است. او این فاصله را «فرصتی برای سیاستگذار» دانست تا موانع اقتصادی، اجتماعی، نهادی و فرهنگی فرزندآوری را شناسایی و برطرف کند.
او اقتصاد و فرهنگ را دو عامل درهمتنیده در تحولات جمعیتی دانست و گفت که نمیتوان یکی را بدون دیگری بررسی کرد. همچنین بر اصلاح قوانین اشتغال، مسکن و محیط کار بهگونهای که با خانواده و فرزندآوری تعارض نداشته باشند، تأکید کرد و افزایش مشارکت زنان در بازار کار را نیازمند توجه به شرایط مادران و ایجاد محیطهای کاری خانوادهدوست دانست.
صادقی در پایان بر ضرورت توجه به تفاوتهای منطقهای و فرهنگی تأکید کرد و گفت که به جای یک سیاست واحد، باید «بستههای سیاستی متناسب با شرایط فرهنگی و جمعیتی مناطق مختلف طراحی شود.» او افزود که ظرفیتهای قومی، فرهنگی و اجتماعی هر منطقه میتواند در سیاستگذاری مورد استفاده قرار گیرد، اما «راهکارهای موفق یک منطقه لزوماً قابل انتقال عیناً به مناطق دیگر نیست.»
جمعبندی سخنان دکتر صادقی نشان میدهد که ایران با یک گذار جمعیتی سریع و عمیق روبهروست، اما سیاستگذاری از سرعت این تحولات عقب مانده است. او بر لزوم نگاه سیستمی، حکمرانی چندنهادی، سیاستهای پایدار و خانوادهمحور، استفاده از فرصت زمانی محدود پنجره جمعیتی و آمادهسازی سریع نهادهای اقتصادی و اجتماعی برای دوران سالمندی، بهعنوان راهکارهای عبور از وضعیت کنونی تأکید کرد.
انتهای پیام