هادی معصومی زارع، پژوهشگر اندیشکده مرصاد، با اشاره به تفاوت ماهوی عراق و افغانستان با دیگر کشورهای همسایه ایران، تأکید می‌کند که نحوه تعامل تهران با بغداد باید با توجه به مجموعه‌ای از ملاحظات سیاسی، اقتصادی، مذهبی، امنیتی و تاریخی مورد بررسی قرار گیرد.
به گزارش پایگاه خبری حکمرانی هوشمند، معصومی زارع معتقد است تثبیت محاصره هوایی ایران از سوی عراق، از منظر نمادین و عملی، می‌تواند پیامدهایی به‌مراتب مهم‌تر و خسارت‌بارتر از اقدامات مشابه دیگر کشورهای همسایه داشته باشد. به گفته وی، به همین دلیل لازم است پیش از هرگونه تصمیم درباره نحوه مواجهه با این مسئله، راهکارهای غیرنظامی و حقوقی نیز به‌طور جدی بررسی شوند.
وی با اشاره به بیانیه جدید خزانه‌داری آمریکا در تاریخ ۸ سپتامبر ۲۰۲۶ می‌گوید براساس این بیانیه، ارائه خدمات به پروازهای ایرانی می‌تواند به ممنوعیت دسترسی فرودگاه به نظام تسویه دلاری منجر شود. در عین حال، در همین بیانیه تصریح شده است که پروازها به مقصد ایران یا از مبدأ ایران می‌توانند با دریافت مجوز از دفتر کنترل دارایی‌های خارجی وزارت خزانه‌داری آمریکا (OFAC) انجام شوند.
این پژوهشگر با اشاره به وضعیت فرودگاه نجف، تصریح می‌کند که پذیرش فشارهای آمریکا برای فرودگاهی که بیش از ۷۰ درصد پروازهای ورودی و خروجی آن از ایران یا به مقصد ایران انجام می‌شود، می‌تواند پیامدهای اقتصادی و اشتغالی قابل توجهی برای این فرودگاه داشته باشد و عملاً به ورشکستگی آن و بیکاری صدها نفر از کارکنان منجر شود.
معصومی زارع بر همین اساس پیشنهاد می‌کند برای جلوگیری از تحریم فرودگاه یا بی‌اثر کردن تبعات آن، می‌توان نظام تسویه مبتنی بر دینار عراق را برای چنین فرودگاه‌هایی طراحی کرد. به اعتقاد وی، این ساختار باید از ابتدا به شکلی طراحی شود که نیاز عملیاتی به نظام مالی آمریکا نداشته باشد.
وی توضیح می‌دهد که برای تحقق این هدف، باید کل زنجیره مالی این فرآیند مورد بررسی قرار گیرد تا هیچ پرداختی به‌صورت ناخواسته وارد بانک‌های آمریکایی، روابط کارگزاری بانکی آمریکا یا شبکه‌هایی که دسترسی دلاری آنها برای طرف عراقی حیاتی است، نشود.
این پژوهشگر پیشنهاد می‌کند عراق بتواند یکی از فرودگاه‌های خود، برای مثال فرودگاه نجف یا کربلا، را به‌صورت ساختاری بازطراحی کند؛ به‌گونه‌ای که مالکیت، مدیریت، قراردادها، درآمدها و تسویه خدمات آن تحت قوانین عراق و بر مبنای پول ملی این کشور انجام شود و این فرودگاه بدون وابستگی عملیاتی به نظام مالی آمریکا فعالیت کند.
به گفته معصومی زارع، در چنین مدلی شرکت‌های هواپیمایی خارجی، از جمله شرکت‌های ایرانی، صرفاً براساس قوانین هوانوردی عراق امکان استفاده از این فرودگاه را خواهند داشت. وی تأکید می‌کند که پذیرش محدودیت‌های ناشی از تحریم‌های دلاری و حرکت به سمت نظام تسویه دیناری، به‌مراتب بهتر از آن است که یک فرودگاه مهم عراق با خطر ورشکستگی و از بین رفتن توجیه اقتصادی مواجه شود.
وی البته معتقد است نباید انتظار داشت صرف ارائه چنین پیشنهاد حقوقی، دولت عراق به‌سرعت آن را بپذیرد. معصومی زارع با اشاره به شرایط سیاسی کنونی عراق می‌گوید دولت فعلی این کشور که از رویکرد سیستمی ایران و گروه‌ها و احزاب نزدیک به ایران در قالب چارچوب هماهنگی تأثیر پذیرفته است، در برابر فشارهای آمریکا نگرانی‌های جدی دارد و ممکن است حتی زودتر از برخی دولت‌های دیگر به سمت اجرای تحریم‌ها و خواسته‌های آمریکا علیه ایران حرکت کند.
با این حال، این پژوهشگر تأکید می‌کند که آمریکا تنها عامل تعیین‌کننده در رفتار بغداد نیست. به اعتقاد وی، تصمیمات دولت عراق حاصل برهم‌کنش مجموعه‌ای از متغیرهاست؛ از جمله فشارها و مشوق‌های آمریکا، ملاحظات حاکمیتی عراق، منافع اقتصادی، محدودیت‌های سیاسی و امنیتی، روابط عراق و ایران و همچنین ملاحظات اجتماعی و مذهبی جامعه شیعه دو کشور.
معصومی زارع بر همین اساس معتقد است ایران نباید در برابر چنین تحریمی منفعل باشد و صرفاً به پذیرش تبعات آن تن دهد. وی می‌گوید ایران طی دهه‌ها و حتی سده‌های گذشته مجموعه‌ای از ظرفیت‌های طبیعی برای اثرگذاری بر معادلات عراق داشته است که می‌تواند در محاسبات بغداد مورد استفاده قرار گیرد.
وی البته تأکید می‌کند که برخورداری از این ظرفیت‌ها لزوماً به معنای توانایی تحمیل تصمیم در همه شرایط و زمان‌ها نیست، اما می‌تواند در مقاطع مختلف بر اراده دولت عراق اثر بگذارد و آن را به سمت اعمال فشار و مذاکره با آمریکا سوق دهد.
این پژوهشگر، مبادلات انرژی شامل صادرات برق و گاز ایران به عراق، موقعیت تنگه هرمز و عبور نفت و کالا، گروه‌های مسلح مقاومت در عراق و همچنین شبکه علمایی در نجف، ظرفیت‌های عشایری و افکار عمومی جامعه شیعه عراق را از جمله این ظرفیت‌ها برمی‌شمارد.
معصومی زارع معتقد است استفاده بهینه و حساب‌شده از این ظرفیت‌ها در نهایت می‌تواند دولت عراق را به گفت‌وگو با آمریکا برای دریافت استثنای OFAC یا تغییر ساختاری یکی از فرودگاه‌های محلی برای تعامل دوجانبه با ایران سوق دهد.
وی در جمع‌بندی پیشنهاد خود تأکید می‌کند که ایران می‌تواند به‌جای تهدید یا استفاده از ابزارهای نظامی، یک راهکار حقوقی معتبر و عملیاتی را روی میز طرف عراقی قرار دهد و در عین حال، با بهره‌گیری از ظرفیت‌های مؤثر خود، زمینه پذیرش این راهکار را فراهم کند. از نگاه این پژوهشگر، چنین رویکردی ضمن ارائه یک مسیر حقوقی مشخص به بغداد، می‌تواند بهانه لازم برای نپذیرفتن راه‌حل را از طرف عراقی سلب کند.
انتهای پیام
