نخستین نشست از سلسله نشستهای تخصصی «جایگاه بازدارندگی راهبردی تنگه هرمز در نظم جهانی؛ الزامات و سناریوهای آینده برای ایران و قدرتهای بزرگ» با حضور جمعی از استادان علوم سیاسی، روابط بینالملل، حقوق بینالملل و ژئوپلیتیک برگزار شد؛ نشستی که در آن، تنگه هرمز بهعنوان یک گلوگاه کلیدی در نظم انرژی و امنیت جهانی مورد بازخوانی قرار گرفت. در این نشست که به همت مؤسسه عالی آموزش، پژوهش و برنامهریزی و با همکاری دانشگاه علامه طباطبایی برپا شد، سخنرانان بر این نکته تأکید کردند که ایران در شرایط گذار نظم جهانی با «فرصت کمنظیری برای تثبیت بازدارندگی» مواجه است و نباید این فرصت را از دست بدهد.
به گزارش پایگاه خبری حکمرانی هوشمند، علی آدمی، استاد تمام روابط بینالملل و دبیر نشست، محور بحث خود را بر مفهوم «بازدارندگی عقلانی» استوار کرد. او با اشاره به تحولات منطقهای و جنگهای اخیر توضیح داد که: تجربههای اخیر نشان داده یکی از مهمترین عوامل جلوگیری از گسترش جنگ، درک طرف مقابل از توان ایران در تحمیل هزینههای سنگین است.
به گفته او، بخشی از بحرانهای اخیر ناشی از «تصور نادرست از ضعف بازدارندگی ایران» بوده است. آدمی تأکید کرد که ظرفیتهای بازدارندگی ایران نباید به سطح نظامی محدود بماند و تصریح کرد: بازدارندگی ایران نباید صرفاً به یک بعد نظامی محدود شود، بلکه باید در سه سطح نرم، سخت و هوشمند توسعه یابد.»
او تنگه هرمز را «یکی از مهمترین ابزارهای این بازدارندگی» دانست، اما هشدار داد که این ابزار ماهیتی زمانمند دارد و اگر «بهدرستی و بهموقع مورد استفاده قرار نگیرد، ممکن است کارکرد راهبردی خود را از دست بدهد.» از نگاه وی، هرگونه تأخیر در «تبدیل ظرفیتهای موجود به ساختار بازدارنده» میتواند برای کشور «هزینههای راهبردی» به همراه داشته باشد.
ژئوپلیتیک هرمز و گذار از عوارضگیری به حکمرانی هوشمند
افشین متقی، عضو هیئت علمی دانشگاه خوارزمی، در ادامه با رویکردی ژئوپلیتیکی، تنگه هرمز را «یکی از مهمترین گلوگاههای انرژی جهان» توصیف کرد که «حدود ۲۰ درصد نفت جهان از آن عبور میکند و به بخش بزرگی از جمعیت جهان وابسته است.» او تأکید کرد که این تنگه «فاقد جایگزین اقتصادی و عملیاتی» است و همین ویژگی، آن را به «نقطه راهبردی بیبدیل» در معادلات جهانی تبدیل میکند.
متقی، بازدارندگی ژئوپلیتیکی ایران را مبتنی بر چهار رکن دانست و گفت این بازدارندگی بر «موقعیت جغرافیایی، عمق سرزمینی و ساحلی، توان اخلالگری و ماهیت ذاتی تنگه هرمز» استوار است؛ مجموعه عواملی که به تعبیر او موجب میشوند «ایران از ظرفیت قابلتوجهی برای اثرگذاری بر نظم انرژی جهانی برخوردار باشد.»
او با انتقاد از نگاه حداقلی و صرفاً درآمدمحور به تنگه، تأکید کرد که الگوی مطلوب مدیریت این موقعیت باید از «عوارضگیری ساده» عبور کند و به سطح «حکمرانی هوشمند کریدور راهبردی» ارتقا یابد. به گفته متقی، این الگوی حکمرانی هوشمند شامل چند مؤلفه کلیدی است: «ایجاد سازمان مستقل مدیریت تنگه، حرکت به سمت امنیت هوشمند، توسعه دیپلماسی منطقهای و تبدیل هرمز به مرکز داده و خدمات ژئوپلیتیکی.»
این رویکرد، تنگه هرمز را از یک مسیر صرف برای عبور انرژی، به یک پلتفرم فعال حکمرانی هوشمند و تولید قدرت نرم و سخت در سطح منطقهای و جهانی تبدیل میکند.
بازدارندگی حقوقی و کنترل هوشمند بهجای انسداد کامل
در بخش پایانی نشست، هیبتالله نژندیمنش، دانشیار حقوق عمومی و بینالملل، بر اهمیت بعد حقوقی بازدارندگی تأکید کرد و آن را بخشی جداییناپذیر از طراحی یک مدل بازدارندگی هوشمند دانست. او تصریح کرد که: «بازدارندگی مؤثر زمانی شکل میگیرد که سه عنصر قدرت واقعی، چارچوب حقوقی و روایت مشروع بهطور همزمان وجود داشتهباشد.»
نژندیمنش با اشاره به تجربههای اخیر در تنگه هرمز توضیح داد که در این منطقه، بازدارندگی نه از مسیر انسداد مطلق، بلکه از طریق «کنترل هوشمند و انتخابی» اعمال شده است. به باور او: «انسداد کامل علاوه بر هزینههای سنگین حقوقی و سیاسی، ظرفیت مدیریت و اثرگذاری را نیز کاهش میدهد، در حالی که کنترل هوشمند امکان تغییر محاسبات طرف مقابل را فراهم میکند.»
او بر ضرورت طراحی «معماری چندلایه» برای بازدارندگی پایدار تأکید کرد؛ معماریای که به گفته وی باید در «سطوح حاکمیتی، منطقهای و اقتصادی» شکل بگیرد تا ضمن حفظ ابتکار عمل ایران، مانع از آن شود که مدیریت این کریدور راهبردی به «بازیگران خارجی واگذار شود.»
بهاینترتیب، جمعبندی نشست نشان میدهد که آینده تنگه هرمز به شدت با ترکیب هوشمندانهای از بازدارندگی عقلانی، ژئوپلیتیک انرژی، حقوق بینالملل و الگوی حکمرانی هوشمند گره خورده است؛ الگویی که میتواند نقش ایران را در نظم در حال گذار جهانی بهطور چشمگیری بازتعریف کند.
انتهای پیام