هوش مصنوعی می‌تواند از یک ابزار فناورانه فراتر رفته و به یکی از پایه‌های تصمیم‌گیری در صنعت گردشگری تبدیل شود؛ به‌ویژه در شهری مانند اصفهان که مدیریت هم‌زمان گردشگران، ترافیک، اماکن تاریخی، خدمات شهری و توزیع درآمد گردشگری نیازمند دسترسی به داده‌های دقیق و تحلیل آنهاست. کارشناسان حاضر در نشست تخصصی «بازطراحی گردشگری در عصر هوش مصنوعی» بر این باورند که اتصال داده‌های گردشگری و استفاده از ظرفیت شرکت‌های فناور می‌تواند مسیر حرکت به سمت حکمرانی هوشمند گردشگری را هموار کند.
به گزارش پایگاه خبری حکمرانی هوشمند، رسول صادقی، عضو هیأت علمی دانشگاه آزاد اسلامی اصفهان، در این نشست که توسط اندیشکده گردشگری و صنایع خلاق معاونت پژوهش و فناوری جهاد دانشگاهی اصفهان برگزار شد، با اشاره به ظرفیت هوش مصنوعی برای ارتقای شیوه مدیریت گردشگری اظهار کرد: «انسان در طول تاریخ همواره به دنبال غلبه بر محدودیت‌های خود بوده است، از غلبه بر محدودیت جاذبه با ساخت هواپیما و فضاپیما تا غلبه بر محدودیت سرعت با ساخت وسایل حمل‌ونقل. امروز نیز یکی از مهم‌ترین محدودیت‌های انسان، محدودیت شناختی است و هوش مصنوعی می‌تواند ابزاری برای غلبه بر این محدودیت باشد.»
وی افزود که توانایی هوش مصنوعی در پردازش حجم بالای اطلاعات می‌تواند به کشف روابطی منجر شود که شناسایی آنها با توان ذهنی انسان به‌تنهایی دشوار است. به گفته صادقی، تحلیل داده‌های موجود همچنین امکان پیش‌بینی روندهای آینده را فراهم می‌کند و همین قابلیت می‌تواند در برنامه‌ریزی گردشگری مورد استفاده قرار گیرد.
گردشگر بیشتر همیشه به معنای گردشگری بهتر نیست
یکی از نکات مهم مطرح‌شده در این نشست، تغییر نگاه به هدف مدیریت گردشگری بود. صادقی با اشاره به شرایط اصفهان بیان‌کرد: «هدف گردشگری نباید صرفاً افزایش تعداد گردشگران باشد، زیرا ورود گردشگر بدون آمادگی زیرساخت‌ها می‌تواند به افزایش نارضایتی، فشار بر بناهای تاریخی و ایجاد مشکلات شهری منجر شود. پرسش اصلی این است که چگونه می‌توان گردشگر مناسب را در زمان مناسب به مکان مناسب هدایت کرد.»
بر همین اساس، استفاده از هوش مصنوعی می‌تواند به مدیران کمک کند تا به جای مواجهه با پیامدهای افزایش ناگهانی گردشگران، پیش از ایجاد فشار بر زیرساخت‌ها برای آن برنامه‌ریزی کنند.
عضو هیأت علمی دانشگاه آزاد اسلامی اصفهان در توضیح این رویکرد گفت: «ترکیب هوش مصنوعی و گردشگری می‌تواند یک «موتور پشتیبان تصمیم» در اختیار مدیران قرار دهد تا مدیریت از حالت واکنشی به مدیریت پیش‌بینانه تبدیل شود. برای مثال، با استفاده از داده‌های رزرو هتل‌ها و اقامتگاه‌ها، تردد خودروها، وضعیت آب‌وهوا، تقویم تعطیلات و رفتار گردشگران در سال‌های گذشته، می‌توان فشار جمعیتی و ترافیکی را پیش از وقوع پیش‌بینی و برای آن برنامه‌ریزی کرد.»
این مدل می‌تواند کاربردهای متعددی داشته باشد؛ از پیش‌بینی حجم سفر در تعطیلات گرفته تا مدیریت ترافیک اطراف اماکن تاریخی و تنظیم ظرفیت خدمات شهری.
اجرای چنین الگویی بدون دسترسی به داده‌های یکپارچه امکان‌پذیر نیست. در شرایط فعلی، بخشی از اطلاعات گردشگری در اختیار دستگاه‌ها و مجموعه‌های مختلف قرار دارد و همین پراکندگی می‌تواند مانع شکل‌گیری تصویری جامع از وضعیت گردشگری شهر شود.
صادقی با تأکید بر ضرورت ایجاد ارتباط میان این داده‌ها تصریح کرد: «در حال حاضر اطلاعات مربوط به گردشگری در دستگاه‌های مختلف از جمله شهرداری، میراث فرهنگی، راهداری، پلیس راهور و هتل‌ها به صورت جزیره‌ای وجود دارد و این داده‌ها با یکدیگر ارتباط ندارند. بدون تجمیع و یکپارچه‌سازی این اطلاعات، الگوریتم‌های هوش مصنوعی نیز نمی‌توانند پیش‌بینی دقیق و قابل اتکایی ارائه دهند.»
به این ترتیب، حکمرانی داده را می‌توان یکی از پیش‌نیازهای اصلی استفاده مؤثر از هوش مصنوعی در گردشگری دانست. هرچه اطلاعات مرتبط با جابه‌جایی گردشگران، اقامت، ترافیک، آب‌وهوا و خدمات شهری در یک چارچوب منسجم‌تر قرار گیرد، امکان تصمیم‌گیری دقیق‌تر نیز افزایش خواهد یافت.
هوش مصنوعی برای توزیع بهتر گردشگران و درآمد
یکی دیگر از کاربردهای مطرح‌شده برای هوش مصنوعی، جلوگیری از تمرکز بیش از اندازه گردشگران در چند نقطه شناخته‌شده است. صادقی گفت می‌توان با تحلیل الگوهای سفر، گردشگران را در زمان‌های پرتردد به بازه‌های خلوت‌تر یا جاذبه‌های کمتر شناخته‌شده هدایت کرد.
وی در این زمینه افزود: «می‌توان در زمان‌های اوج سفر، گردشگران را به بازه‌های زمانی خلوت‌تر یا جاذبه‌های کمتر شناخته‌شده هدایت کرد و از این طریق علاوه بر کاهش فشار بر اماکن تاریخی، توزیع جغرافیایی درآمد گردشگری را نیز بهبود بخشید.»
این رویکرد می‌تواند دو هدف را هم‌زمان دنبال کند؛ از یک سو فشار گردشگری بر اماکن تاریخی و نقاط پرتردد کاهش پیدا کند و از سوی دیگر، منافع اقتصادی گردشگری در مناطق بیشتری از شهر توزیع شود.
صادقی همچنین تحلیل بازخورد گردشگران و شهروندان را یکی دیگر از ظرفیت‌های هوش مصنوعی دانست و افزود: «هوش مصنوعی همچنین می‌تواند با تحلیل بازخوردها و احساسات گردشگران و شهروندان، مشکلات مربوط به ترافیک، پارکینگ، خدمات و قیمت‌گذاری را شناسایی کند و به مدیران این امکان را بدهد که به جای واکنش به مشکلات روزمره، به سیاست‌گذاری و ریشه‌یابی مسائل بپردازند.»
«دوقلوی دیجیتال» برای آزمودن تصمیم‌های گردشگری
در ادامه این بحث، مفهوم دوقلوی دیجیتال به‌عنوان یکی از ابزارهای قابل استفاده در مدیریت آینده‌نگر گردشگری مطرح شد. بر اساس این ایده، می‌توان تصویری دیجیتال و شبیه‌سازی‌شده از وضعیت گردشگری شهر ایجاد کرد و پیش از اجرای یک تصمیم، آثار احتمالی آن را در محیط مجازی مورد بررسی قرار داد.
صادقی در این باره خاطرنشان کرد: «می‌توان یک دوقلوی دیجیتال برای گردشگری اصفهان ایجاد کرد تا مدیران پیش از اجرای طرح‌های مختلف، تأثیر تصمیمات خود را در یک محیط شبیه‌سازی‌شده بررسی کنند و بدون ایجاد ریسک در دنیای واقعی، بهترین گزینه را انتخاب کنند.»
چنین رویکردی می‌تواند تصمیم‌گیری در حوزه‌هایی مانند مدیریت مسیرهای گردشگری، توزیع جمعیت، برنامه‌ریزی خدمات و حتی مدیریت ترافیک را از آزمون‌وخطای مستقیم در محیط واقعی به سمت شبیه‌سازی و ارزیابی پیشینی سوق دهد.
حریم خصوصی و عدالت الگوریتمی در کنار توسعه فناوری
با وجود ظرفیت‌های گسترده هوش مصنوعی، استفاده از این فناوری در گردشگری تنها یک مسئله فنی نیست و موضوعاتی مانند امنیت اطلاعات، حریم خصوصی و عدالت در تصمیم‌گیری الگوریتمی نیز باید هم‌زمان مورد توجه قرار گیرد.
عضو هیأت علمی دانشگاه آزاد اسلامی اصفهان در پایان تأکید کرد: «پیش از توسعه کاربردهای هوش مصنوعی باید موضوعاتی مانند حریم خصوصی، امنیت داده‌ها و عدالت الگوریتمی مورد توجه قرار گیرد. هوش مصنوعی نباید صرفاً به معرفی هتل‌ها و مجموعه‌های بزرگ منجر شود و کسب‌وکارهای کوچک و محلی را نادیده بگیرد. در نهایت نیز انسان باید در حلقه تصمیم‌گیری باقی بماند و خروجی الگوریتم‌ها را مبنایی برای تصمیم‌گیری آگاهانه و پایدار قرار دهد.»
این نگاه نشان می‌دهد که توسعه حکمرانی هوشمند در گردشگری صرفاً به معنای استفاده بیشتر از فناوری نیست، بلکه کیفیت داده‌ها، نحوه استفاده از اطلاعات، حفظ حقوق شهروندان و گردشگران و باقی‌ماندن انسان در فرایند تصمیم‌گیری نیز اهمیت دارد.
شرکت‌های فناور؛ ظرفیت مغفول گردشگری هوشمند اصفهان
در بخش دیگری از این نشست، نماینده شهرک علمی و تحقیقاتی اصفهان از ظرفیت شرکت‌های فناور برای ارائه خدمات نوین گردشگری سخن گفت. حسین صادقی با اشاره به فعالیت شرکت‌های حوزه گردشگری اظهار کرد: «در مرکز رشد هنر، سه شرکت در حوزه گردشگری فعالیت دارند که دو شرکت از هوش مصنوعی برای توسعه خدمات خود استفاده می‌کنند.»
به گفته وی، یکی از این شرکت‌ها در زمینه هتل‌مانیتورینگ فعالیت دارد و از هوش مصنوعی برای گردآوری و تحلیل اطلاعات مورد نیاز مدیران هتل‌ها استفاده می‌کند. این فناوری در ادامه می‌تواند برای بررسی عملکرد کارکنان و افزایش بهره‌وری مجموعه‌های اقامتی نیز به کار گرفته شود.
شرکت دیگری نیز در حوزه گردشگری سالمندان فعالیت دارد. صادقی درباره این مجموعه توضیح داد که با دریافت اطلاعات و ویژگی‌های افراد، از هوش مصنوعی برای پیشنهاد تور و مسیر گردشگری متناسب با شرایط سالمندان استفاده می‌کند.
در حوزه گردشگری و خوراک نیز یکی دیگر از شرکت‌ها بر معرفی مسیرها و ظرفیت‌های گردشگری تمرکز دارد و تلاش می‌کند با استفاده از فناوری، خدمات تازه‌ای در اختیار گردشگران قرار دهد.
مجوزها؛ چالش شرکت‌های فناور گردشگری
با وجود این ظرفیت‌ها، فعالان این حوزه همچنان با برخی موانع قانونی و مجوزی مواجه هستند. نماینده شهرک علمی و تحقیقاتی اصفهان در این باره عنوان کرد: «برخی شرکت‌های خلاق و دانش‌بنیان حوزه گردشگری به دلیل نداشتن مجوز آژانس مسافرتی، امکان برگزاری مستقیم تور ندارند و برای ادامه فعالیت خود نیازمند ایجاد سازوکار و مجوز متناسب با ماهیت شرکت‌های فناور هستند.»
به اعتقاد او، حل این مسئله می‌تواند زمینه استفاده بیشتر از ظرفیت شرکت‌های دانش‌بنیان و خلاق را فراهم کند. وی در پایان خاطرنشان کرد: «این شرکت‌ها ظرفیت خوبی برای توسعه گردشگری هوشمند دارند و با رفع موانع قانونی و ایجاد امکان همکاری میان شرکت‌های فناور، دانشگاه‌ها و دستگاه‌های متولی گردشگری، می‌توان از ظرفیت آنها بیشتر استفاده کرد.»
مجموع مباحث مطرح‌شده در این نشست نشان می‌دهد که آینده گردشگری هوشمند تنها به توسعه اپلیکیشن‌ها یا ارائه خدمات دیجیتال محدود نمی‌شود. یکپارچه‌سازی داده‌ها، پیش‌بینی فشارهای جمعیتی و ترافیکی، استفاده از دوقلوهای دیجیتال، هدایت هوشمند گردشگران، حمایت از کسب‌وکارهای کوچک و فناور و توجه به حریم خصوصی و عدالت الگوریتمی، مجموعه‌ای از الزامات برای حرکت به سمت حکمرانی هوشمند در گردشگری اصفهان به شمار می‌روند.
انتهای پیام