در حالی که ایران یکی از خشکترین دورههای تاریخی خود را پشت سر میگذارد، بحران آب شرب به تهدیدی جدی برای اقتصاد، محیطزیست و ثبات اجتماعی کشور تبدیل شده است. با این حال، بسیاری هنوز ریشه این بحران را صرفاً در کاهش بارندگی یا مصرف خانگی جستوجو میکنند؛ در حالی که کارشناسان معتقدند مسئله اصلی به ساختار مدیریت منابع آب بازمیگردد.
یاسین اژدری، پژوهشگر حوزه سیاستگذاری، در اینباره تأکید میکند: «تمرکز بر صرفهجویی خانگی تصویری غلط از مسئله میدهد. ریشه بحران در الگوهای کلان مدیریت و سیاستگذاری است نه رفتار روزمره مردم.
سهم واقعی مصرف خانگی در بحران آب چقدر است؟
بر اساس دادههای رسمی، از حدود ۱۰۰ میلیارد مترمکعب مصرف سالانه آب کشور، تنها ۶ تا ۸ میلیارد مترمکعب به مصارف خانگی اختصاص دارد. این یعنی حتی اگر مصرف خانوارها ۲۰ درصد کاهش پیدا کند، تأثیر آن بر کل مصرف آب کشور بسیار محدود خواهد بود.
اژدری میگوید: «بخش کشاورزی با راندمان پایین آبیاری و کشت محصولات آببر، بیشترین فشار را بر منابع آب وارد میکند.»
به گفته او، تمرکز افکار عمومی بر مصرف خانگی باعث شده تصویر واقعی بحران پنهان بماند و اصلاحات اصلی به تعویق بیفتد.
کشاورزی سنتی؛ عامل اصلی فشار بر منابع آبی
این پژوهشگر توضیح میدهد که بخش کشاورزی بزرگترین مصرفکننده آب در ایران است و روشهای سنتی آبیاری همچنان سهم بالایی دارند. راندمان بسیاری از مزارع پایین است و بخش زیادی از آب هدر میرود.
او هشدار میدهد: «کشت محصولات آببر مانند هندوانه، چغندر و برنج در مناطق خشک فشار سنگینی بر منابع محدود آب وارد میکند.
به گفته او، تولید هر کیلو هندوانه حدود ۴۰۰ لیتر آب نیاز دارد و ادامه چنین الگوهایی میتواند به تخلیه سفرههای زیرزمینی و بیابانزایی منجر شود.
خطای سیاستی در خودکفایی بدون توجه به اقلیم
اژدری یکی از ریشههای بحران را اجرای سیاست خودکفایی کشاورزی بدون توجه به محدودیتهای طبیعی کشور میداند.
او میگوید: «ایران با میانگین بارش حدود ۲۵۰ میلیمتر، کشوری خشک و نیمهخشک است و نمیتواند بدون آسیب جدی به منابع طبیعی، خودکفایی در همه محصولات کشاورزی را دنبال کند.
به اعتقاد او، خرید تضمینی برخی محصولات بدون درنظر گرفتن نیاز آبی، کشاورزان را به سمت کشتهای پرمصرف سوق داده و بحران را تشدید کرده است.
چاههای غیرمجاز و فرونشست زمین؛ زنگ خطر بزرگ
این کارشناس با اشاره به افزایش برداشتهای بیرویه از آبهای زیرزمینی میگوید تعداد چاههای غیرمجاز به بیش از ۱۰۰ هزار حلقه رسیده است.
نتیجه این روند، افت شدید سطح آبهای زیرزمینی، خشک شدن قناتها و تشدید فرونشست زمین در شهرهایی مانند تهران، اصفهان، مشهد، کرمان و همدان بوده است.
راهکار نجات؛ اجرای حکمرانی هوشمند در مدیریت آب
اژدری تأکید میکند عبور از بحران فعلی نیازمند اصلاحات ساختاری و اجرای حکمرانی هوشمند است.
او مهمترین راهکارها را چنین برمیشمارد:
توسعه آبیاری قطرهای و هوشمند
ممنوعیت کشت محصولات آببر در مناطق کمآب
بازچرخانی آب و استفاده مجدد از فاضلاب تصفیهشده
اصلاح یارانههای کشاورزی به نفع کشتهای کمآببر
کنترل چاههای غیرمجاز با فناوریهای نوین و تصاویر ماهوارهای
تقویت دیپلماسی آب با کشورهای همسایه
جمعبندی
بحران آب ایران بیش از آنکه ناشی از مصرف خانگی باشد، نتیجه سالها تصمیمگیری ناهماهنگ و نبود نگاه علمی در مدیریت منابع است. بدون اصلاح سیاستهای کشاورزی، کنترل برداشتها و اجرای حکمرانی هوشمند، هزینههای اقتصادی و اجتماعی کمآبی در سالهای آینده سنگینتر خواهد شد.
انتهای پیام
