مرکز ملی مطالعات راهبردی کشاورزی و آب اتاق ایران معتقد است پایداری بخش کشاورزی و صیانت از جریان پایدار امنیت غذایی، از مؤلفه‌های بنیادین امنیت ملی، ثبات اجتماعی و استقلال اقتصادی کشور در مواجهه با مخاطرات بیرونی به شمار می‌رود. این مرکز استدلال می‌کند که وقوع تنش‌های ژئوپلیتیکی و بحران‌های حاد منطقه‌ای نظیر جنگ تحمیلی سوم، نظام اقتصادی و جریان تجاری کالاهای اساسی را در معرض شوک‌های کم‌سابقه قرار داده است.
به گزارش پایگاه خبری حکمرانی هوشمند، از نگاه مرکز، اگرچه در این بحران اراضی و تأسیسات مزرعه‌ای کشور دچار تخریب فیزیکی گسترده نگردید، اما اختلال عمیق در زنجیره تأمین، صعود ناگهانی هزینه‌های تولید و نااطمینانی فراگیر اقتصادی، ارکان تصمیم‌گیری تولیدکنندگان را با چالشی بی‌سابقه مواجه ساخت. مرکز تأکید می‌کند تداوم این وضعیت، ضرورت ارزیابی آسیب‌ها بر پایه واقعیت‌های میدانی و طراحی سازوکارهای تاب‌آوری را به اولویتی راهبردی تبدیل کرده است.
ضرورت و اهداف پژوهش
مرکز ملی مطالعات راهبردی کشاورزی و آب اتاق ایران بر این باور است که بخش کشاورزی ایران در دهه‌های اخیر با چالش‌های ساختاری متعددی نظیر ناترازی منابع آب، فرسایش خاک، افت سرمایه‌گذاری ثابت، کهنگی ناوگان مکانیزاسیون و وابستگی چشمگیر به واردات نهاده‌های واسطه‌ای دست به گریبان بوده است.
این مرکز توضیح می‌دهد که ماهیت زیستی و زمان‌بر تولید زراعی و دامی ایجاب می‌کند کشاورز ماه‌ها پیش از برداشت و فروش نهایی، هزینه‌های سنگین تأمین نهاده، بذر، سوخت و دستمزد را متقبل شود. بنابراین، هرگونه شوک ژئوپلیتیکی که قابلیت پیش‌بینی بازار را سلب کند، می‌تواند به واکنش‌های انقباضی و احتیاطی در کشت و پرورش بینجامد و پایداری سفره مصرف‌کننده را ماه‌ها بعد به مخاطره اندازد.
مرکز هدف این پژوهش را پایش موشکافانه تکانه‌های ناشی از جنگ بر ابعاد زراعت، باغبانی، دامپروری، لجستیک و بازرگانی از زبان فعالان اقتصادی، اتحادیه‌ها و اتاق‌های استانی می‌داند. به اعتقاد مرکز، این پژوهش تلاش دارد با پرهیز از نگاه‌های صرفاً متمرکز و دیوان‌سالارانه دولتی، تصویری واقع‌بینانه از تنگناهای بالفعل ترسیم کرده و بسته‌ای از راهبردهای عملیاتی را برای بازسازی زنجیره غذا در دوره پساجنگ در اختیار مراجع تصمیم‌گیر قرار دهد.
پیامدهای بحران در زیربخش زراعت
مرکز ملی مطالعات راهبردی کشاورزی و آب اتاق ایران، زیربخش زراعت را ستون فقرات تأمین کالری و محصولات استراتژیک کشور می‌داند که نقشی محوری در ثبات اقتصادی و اشتغال روستایی دارد. از نگاه این مرکز، تکانه‌های جنگ تحمیلی سوم بیش از آنکه موجب افت ناگهانی محصول گردد، مبانی محاسباتی و اعتماد بهره‌برداران را متزلزل ساخت.
وابستگی نهاده‌ای و ناپایداری تأمین کود و سم
این مرکز تأکید می‌کند تولید پایدار غلات، دانه‌های روغنی و چغندرقند به مصرف متعادل کودهای شیمیایی، بذور هیبرید و سموم دفع آفات وابسته است. طی دوران جنگ، آسیب به برخی مجتمع‌های پتروشیمی داخلی در کنار اختلال در ترخیص محموله‌های وارداتی فسفاته و پتاسه، شوک‌های قیمتی شدیدی را بر بازار تحمیل کرد.
به گفته مرکز، این کمبود و صعود قیمت‌ها سبب شد بخش درخور توجهی از زارعان، مصرف بهینه کود و سموم را تعدیل کنند؛ اقدامی که نتیجه محتوم آن در میان‌مدت، افت عملکرد در هکتار و کاهش کیفیت محصول خواهد بود. همچنین آزادسازی نرخ ارز برای برخی بذور اصلاح‌شده و سموم تخصصی، ریسک سرمایه‌گذاری مزرعه‌داران را در شرایط ناپایداری قیمت نهایی محصولات دوچندان ساخت.
فرسایش مکانیزاسیون و رفتارهای احتیاطی بهره‌برداران
مرکز معتقد است صنعت مکانیزاسیون به واسطه پیوند با فلزات، قطعات یدکی و صنایع بالادستی، به‌شدت تحت تأثیر جهش قیمت فولاد و هزینه‌های حمل‌ونقل قرار گرفته است. ناتوانی در تأمین بهنگام قطعات کمباین‌ها و تراکتورها در بحبوحه برداشت و آماده‌سازی زمین نیز افت راندمان را تشدید کرد.
این مرکز در عین حال بر این باور است که ملموس‌ترین اثر جنگ بر روان و رفتار اقتصادی کشاورزان متمرکز بوده است. تردید در کشت محصولات پرهزینه، تعویق خریدهای زیربنایی و کاهش سطح زیرکشت صیفی‌جات و سبزیجات، نظیر سیب‌زمینی، از جمله پیامدهایی بوده که ناشی از ابهام نسبت به سیاست‌های تنظیم بازار و ممنوعیت‌های غافلگیرکننده صادراتی رخ داده است.
مرکز هشدار می‌دهد این واکنش‌های احتیاطی می‌تواند زنگ خطری جدی برای کمبود عرضه در فصول زراعی پیشرو باشد.
اختلالات ساختاری و تجاری در زیربخش باغبانی
مرکز ملی مطالعات راهبردی کشاورزی و آب اتاق ایران، باغبانی را به عنوان مزیت‌دارترین و ارزآورترین بخش کشاورزی کشور با محصولاتی نظیر پسته، خرما، سیب، مرکبات و کشمش معرفی می‌کند و معتقد است این بخش بیشترین سطح شکنندگی را در مواجهه با نااطمینانی‌های بازار و صادرات به نمایش گذاشته است.
انسداد خطوط مبادلاتی و تضعیف جایگاه منطقه‌ای
به استدلال مرکز، محصولات باغی به دلیل فسادپذیری بالا و وابستگی به پنجره‌های زمانی محدود فروش، در مواجهه با جهش نرخ کرایه حمل، هزینه‌های گزاف بیمه جنگی و کندی عملیات گمرکی در مبادی خروجی، بیشترین آسیب را متحمل شدند.
این مرکز ادامه می‌دهد تأخیر در تسویه وجوه خریداران بین‌المللی و لغو سفارش‌ها، موجب واگذاری بخشی از سهم سنتی بازار ایران به رقبای منطقه‌ای برخوردار از لجستیک پایدار شده است؛ روندی که اعتمادسازی مجدد پیرامون آن نیازمند صرف سال‌ها زمان و اعتبار دیپلماتیک خواهد بود.
مازاد عرضه داخلی، افت قیمت سر باغ و بحران نقدینگی
مرکز تأکید می‌کند با انسداد یا کندی مجاری صادراتی، حجم عظیمی از اقلام فسادپذیر به بازار داخلی بازگشت و به دلیل هم‌زمانی با کاهش قدرت خرید مصرف‌کنندگان، تعادل عرضه و تقاضا را به کلی برهم زد.
از نگاه مرکز، سقوط آزاد قیمت خرید سر باغ در برابر رشد فزاینده دستمزد کارگری، افزایش بهای کارتن و ملزومات بسته‌بندی و رشد هزینه انبارداری و سردخانه، حاشیه سود باغداران را نابود کرد.
این مرکز همچنین درباره وضعیت بخش گلخانه‌ای هشدار می‌دهد که افزایش بهای سوخت، کودهای تخصصی و ریسک ناپایداری جریان برق سردخانه‌ها، فعالیت واحدهای کوچک و متوسط را تا آستانه توقف کامل پیش برد و سرمایه در گردش باغداران را تخلیه کرد.
شکنندگی حاد در زیربخش دام، طیور و آبزیان
مرکز ملی مطالعات راهبردی کشاورزی و آب اتاق ایران زیربخش دامپروری و شیلات را از بخش‌هایی می‌داند که مستقیماً مسئولیت تأمین پروتئین حیوانی جامعه را بر عهده دارند و به دلیل اتکای روزانه به ورودی‌های خوراکی و سرمایه در گردش پرسرعت، فوری‌ترین نشانه‌های بحران را آشکار ساخته‌اند.
آسیب‌پذیری ناشی از وابستگی به خوراک وارداتی
مرکز معتقد است تولید گوشت مرغ، تخم‌مرغ و لبنیات وابستگی بنیادینی به واردات ذرت، کنجاله سویا و مکمل‌های تغذیه‌ای دارد. تغییر اجباری مقاصد وارداتی از بنادر اصلی جنوب به بنادر کم‌ظرفیت‌تری نظیر چابهار، به دلیل محدودیت‌های باراندازی، کمبود ناوگان حمل، طولانی شدن مسافت ترانزیت جاده‌ای و تحمیل هزینه‌های سنگین دموراژ، فرآیند تأمین نهاده را به‌شدت متشنج ساخت.
از نگاه این مرکز، این تزلزل لجستیکی، مرغداران و دامداران را در هراس مداوم از قحطی دان و بیچارگی در تنظیم جیره غذایی قرار داد.
افت ۴۰ درصدی جوجه‌ریزی و مخاطرات حذف گله‌های مولد
مرکز بر این باور است که نااطمینانی از افق تأمین خوراک و ابهام در قیمت‌گذاری دستوری فرآورده‌ها، به اتخاذ تدابیر انقباضی کم‌سابقه انجامید.
بر اساس تحلیل مرکز، آمارها بیانگر کاهش نزدیک به ۴۰ درصدی جوجه‌ریزی در مزارع پرورش مرغ گوشتی و حفظ تولید در کف ظرفیت مجاز است؛ پدیده‌ای که می‌تواند موج جدیدی از تعدیل نیرو در زنجیره مرغداری و جهش انفجاری بهای مرغ و تخم‌مرغ را در ماه‌های آینده رقم بزند.
این مرکز اضافه می‌کند دامداری‌های شیری و گوشتی نیز به دلیل کاهش نقدینگی، ناتوانی در پاس کردن چک‌های علوفه و عدم اصلاح نرخ خرید شیر خام، در معرض تصمیم‌های خطرناکی نظیر کشتار زودرس دام‌های مولد و افت کیفیت ژنتیکی گله‌ها قرار گرفته‌اند.
ارزیابی میدانی ابعاد بحران در استان‌ها
مرکز ملی مطالعات راهبردی کشاورزی و آب اتاق ایران با اشاره به داده‌های گردآوری‌شده از کمیسیون‌های کشاورزی اتاق‌های بازرگانی در استان‌های گوناگون، از جمله البرز، بوشهر، بندرعباس، کرمانشاه، یزد، قم، اراک، ایلام و کاشان، بر ناهمگونی فضایی و اقلیمی پیامدهای جنگ تأکید می‌کند.
استان‌های بندری و کریدوری؛ بندرعباس و بوشهر
به گفته مرکز، تمرکز چالش‌ها در این پهنه‌ها ناشی از محدودیت تردد دریایی در تنگه هرمز، افزایش تصاعدی هزینه باربری و باراندازی، رسوب کالا و پرداخت جریمه‌های دموراژ و همچنین لطمه به تجارت دریایی با کشورهای عربی بوده است.
استان‌های صنعتی و دامپرور؛ یزد، البرز، اراک و قم
مرکز توضیح می‌دهد این مناطق با کمبود مفرط کنجاله سویا، انسداد ورود جوجه یک‌روزه، اخلال در تأمین مواد اولیه کارخانه‌های روغن‌کشی و سقوط ظرفیت مرغداری‌ها و صنایع تبدیلی به همراه خطر بیکاری کارگری مواجه شدند.
استان‌های زراعی و کوهپایه‌ای؛ کرمانشاه و ایلام
بر اساس ارزیابی مرکز، جهش هزینه کودهای شیمیایی، نبود سموم استاندارد برای مهار آفات و خشکی بازار داخلی، کاهش جدی در راندمان برداشت در هکتار و افت سطح درآمد کشاورزان را به همراه داشته است.
نقشه راه بازسازی پساجنگ
مرکز ملی مطالعات راهبردی کشاورزی و آب اتاق ایران معتقد است عبور از پیامدهای چندلایه جنگ تحمیلی سوم و احیای پایدار زنجیره غذا مستلزم استقرار یک بسته سیاستی هم‌افزا در هفت محور کلیدی است.
تثبیت امنیت نهاده‌ها و ساماندهی ذخایر راهبردی
مرکز ایجاد ذخایر راهبردی مطمئن از نهاده‌های دامی شامل ذرت و کنجاله، کودهای پایه، سموم و بذور برای دوره پایداری حداقل ۶ ماهه را الزامی می‌داند.
از نگاه مرکز، این هدف باید از طریق تنوع‌بخشی به مبادی ورودی و بهره‌گیری از مسیرهای امن ریلی و زمینی در حوزه خزر، عقد قراردادهای بلندمدت تأمین با همسایگان و پشتیبانی فنی از خطوط تولید داخلی مکمل‌ها تحقق یابد.
پیش‌بینی‌پذیری مقررات و پایان تصمیم‌گیری‌های خلق‌الساعه
مرکز بر ضرورت اعلام رسمی تقویم سیاستی و تجاری سالانه تأکید دارد و اعمال ممنوعیت قطعی بر وضع هرگونه عوارض صادراتی ناگهانی بدون دوره گذار مشخص را ضروری می‌داند.
همچنین از نگاه این مرکز، تدوین فرمول‌های شفاف و قاعده‌مند برای تعیین نرخ محصولات اساسی و ارزیابی تأثیر هر بخشنامه بر معیشت تولیدکننده پیش از ابلاغ نهایی، از الزامات بازگشت آرامش به بخش تولید است.
تأمین مالی اضطراری و تزریق سرمایه در گردش
مرکز ایجاد خطوط اعتباری اختصاصی با نرخ‌های ترجیحی برای احیای سرمایه در گردش دامداران و باغداران، امهال دوساله تسهیلات بانکی فعالان آسیب‌دیده، به‌کارگیری سازوکارهای خرید اعتباری نهاده در زنجیره ارزش و گسترش بیمه فراگیر ریسک اعتباری را ضروری می‌داند؛ اقداماتی که به اعتقاد این مرکز می‌تواند مانع خروج بنگاه‌های کوچک شود.
احیای بازارهای صادراتی و فعال‌سازی دیپلماسی غذایی
مرکز پیشنهاد می‌کند کارگروه دیپلماسی غذایی متشکل از وزارت جهاد کشاورزی، دستگاه دیپلماسی و اتاق بازرگانی به‌سرعت راه‌اندازی شود.
از نظر این مرکز، تسهیل قواعد رفع تعهد ارزی برای کالاهای فسادپذیر، تسهیل پوشش‌های بیمه صادراتی و تمرکز بر بازارهای پایدار کشورهای حوزه خلیج فارس، عراق و اتحادیه اوراسیا باید در اولویت قرار گیرد.
نوسازی و تقویت زیرساخت‌های لجستیک غذا
مرکز ملی مطالعات راهبردی کشاورزی و آب اتاق ایران سرمایه‌گذاری عاجل در تأمین ناوگان حمل جاده‌ای یخچال‌دار، تجهیز کانتینرهای دمادار ریلی، احداث سیلوهای مدرن در مبادی ترانزیتی و تضمین تأمین بدون قطعی برق و گاز برای واحدهای سردخانه‌ای و گلخانه‌ای را ضروری می‌داند.
به استدلال مرکز، اجرای این اقدامات می‌تواند ضایعات زنجیره را به حداقل برساند.
گذار از کنترل فراگیر قیمتی به حمایت مستقیم از تولیدکننده
مرکز بر تخصیص شفاف یارانه نهاده صرفاً به تولیدکنندگان شناسنامه‌دار، تقویت توان خرید اقشار آسیب‌پذیر با سازوکارهای جبران نقدی یا کالایی به جای سرکوب قیمت سر مزرعه و طراحی مدل‌های کشاورزی قراردادی هوشمند تأکید دارد.
به اعتقاد مرکز، چنین رویکردی می‌تواند تعادل و رغبت تولید را پایدار سازد.
توسعه فناوری و پیاده‌سازی کشاورزی هوشمند
مرکز معتقد است نوسازی ادوات فرسوده مکانیزاسیون با الگوهای لیزینگ مالی، گسترش بذور اصلاح‌شده و کم‌آب‌بر، پیاده‌سازی روش‌های زراعت دقیق و آبیاری میکرو و راه‌اندازی سامانه‌های پیش‌بینی هواشناسی و اخطار زودهنگام بازار، تاب‌آوری اکولوژیک مزارع را تضمین خواهد کرد.
جمع‌بندی
مرکز ملی مطالعات راهبردی کشاورزی و آب اتاق ایران در جمع‌بندی خود استدلال می‌کند که واکاوی پیامدهای جنگ تحمیلی سوم نشان می‌دهد آسیب‌پذیری‌های رخ‌داده، نه صرفاً محصول عملیات نظامی، بلکه بازتابنده گسست‌های انباشته‌شده ساختاری، شکنندگی ناوگان لجستیک و غلبه تصمیمات دفعی بر فرآیند تولید غذاست.
این مرکز هشدار می‌دهد سکوت و آرامش ظاهری بازارهای مصرف نباید مراجع تصمیم‌گیر را دچار خطای محاسباتی سازد؛ چرا که آثار ناشی از کاهش ۴۰ درصدی جوجه‌ریزی، افت مصرف بهینه کود و خروج سرمایه از باغات در فصول پیشرو به صورت امواج تورمی و کمبود اقلام رخ خواهد نمود.
در نهایت، مرکز بر این باور است که گذر از مدیریت بحران‌زده کنونی به سوی نظام غذایی تاب‌آور، نیازمند اعتمادسازی به بخش خصوصی، استقرار حکمرانی منطقه‌محور در سطح استان‌ها و اجرای بدون تنازل بسته هفت‌گانه تثبیت نهاده‌ها، نوسازی زنجیره و پیش‌بینی‌پذیر ساختن متغیرهای اقتصادی است.
این پژوهش در مرکز ملی مطالعات راهبردی کشاورزی و آب با همکاری محمد امامی، آناهیتا ولی اللهی بیشه، رکسانا سید رئوفی و سمانه کریمی در سال ۱۴۰۵ انجام شده است.
انتهای پیام
