در راستای تحقق دولت الکترونیک یکپارچه و عبور از نگاه جزیرهای به سامانههای اداری، طرح کلان «زیستبومهای دیجیتال» بهعنوان نسل تکاملیافته برنامههای تحول دیجیتال دولت، از مردادماه ۱۴۰۴ به وزارت ارتباطات و سازمان فناوری اطلاعات ابلاغ شده است. این طرح که با آسیبشناسی دقیق تجربیات پیشین و تحلیل وضعیت کشور در شاخصهای بینالمللی طراحی شده، نقطه عطفی در مسیر ایجاد «حکمرانی هوشمند» و ارائه خدمات یکپارچه به شهروندان محسوب میشود.
به گزارش پایگاه خبری حکمرانی هوشمند، محمدمحسن صدر، رئیس سازمان فناوری اطلاعات ایران، در گفتوگو با «ایران» با اشاره به معماری ویژه این طرح توضیح میدهد که تمرکز اصلی بر ایجاد پلتفرمهای تخصصی در ۱۵ زیستبوم و راهاندازی زیرساخت واحد «ایرانپاس» برای ارائه خدمات پایه نظیر احراز هویت دیجیتال، کیف اسناد الکترونیک و پرداختهای دولتی است. او در این باره میگوید: «این طرح که در مردادماه ۱۴۰۴ از سوی ریاست جمهوری به وزارت ارتباطات و سازمان فناوری اطلاعات ابلاغ شد، بر معماری پلتفرمهای تخصصی در ۱۵ زیستبوم و ایجاد زیرساخت واحد «ایرانپاس» برای ارائه خدمات پایه، تمرکز دارد.»
معاون وزیر ارتباطات با اشاره به ارزیابی رتبه ایران در شاخص بینالمللی توسعه دولت الکترونیک (EGDI)، از وجود شکافهای جدی در حوزههای «خدمات باز» و «تعاملات شهروند با دولت» سخن گفت و تأکید کرد که طرح جدید با رویکرد فرادستگاهی به دنبال رفع این ناترازیهاست. صدر در این زمینه اظهار داشت: «اگرچه در زیرساختها وضعیت مناسبی داریم، اما همچنان در شاخصهای «خدمات باز» و «تعاملات شهروند با دولت» با شکافهای جدی مواجه هستیم.» او همچنین یادآور شد که این ارزیابی، نشان از ضعفهای ساختاری در حوزههای تخصصی نظیر سلامت، انرژی و تجارت، باوجود اجرای طرحهای کلان گذشته دارد.
یکی از مهمترین آسیبهای شناساییشده در این مسیر، نگاه جزیرهای دستگاههای اجرایی است که به گفته رئیس سازمان فناوری اطلاعات، منجر به شکلگیری «جنگلی از سامانهها» شده و شهروندان را ناچار به سرگردانی میان سامانههای ناهماهنگ و بارگذاری چندباره مدارک میکند. صدر در این باره تصریح میکند: «یکی از آسیبهای اصلی را نگاه جزیرهای دستگاههای اجرایی میدانم که منجر به شکلگیری «جنگلی از سامانهها» شده است، به گونهای که شهروندان ناچارند برای یک خدمت، میان سامانههای ناهماهنگ سرگردان شده و چندینبار مدارک خود را بارگذاری کنند.» در مقابل، طرح زیستبومهای دیجیتال با اتصال دستگاههای فعال در هر حوزه از طریق یک پنجره واحد، امکان ارائه خدمات کلان به صورت یکپارچه و خودکار را فراهم میآورد.
تضمین دسترسی عادلانه مردم به خدمات، یکی از اهداف کلیدی این طرح است که به گفته رئیس سازمان فناوری اطلاعات، بهویژه برای مناطق محروم با جدیت دنبال میشود. صدر معتقد است که این تحول، علاوه بر تسهیل امور، زمینهساز تحقق عدالت اداری و شفافیت خواهد بود، چراکه تمامی مراحل خدمترسانی قابل رصد و ارزیابی خواهد شد. او در این خصوص میگوید: «پایش زمان ارائه خدمت توسط دستگاهها، سازمانها را به سوی رقابت برای ارتقای کیفیت و کاهش زمان انتظار سوق میدهد و دسترسی برابر به خدمات را برای مناطق محروم تضمین میکند.» وی همچنین تأکید دارد که تجمیع دادهها در این پلتفرمها، بستری برای «حکمرانی هوشمند» و اتخاذ تصمیمات راهبردی مبتنی بر داده فراهم میآورد که در نهایت به نفع رفاه عمومی و توسعه پایدار کشور خواهد بود.
کاهش چشمگیر تخلفات اداری و ایجاد شفافیت از دیگر دستاوردهای مهم این طرح محسوب میشود. رئیس سازمان فناوری اطلاعات با اشاره به نقش کلیدی جایگزینی اسناد سنتی با «اسناد الکترونیک» (e-Doc)، تأکید میکند که این اسناد دارای ویژگیهای «انکارناپذیری» و «جعلناپذیری» هستند. صدر در این زمینه میگوید: «یکی از مهمترین دستاوردهای این طرح، کاهش چشمگیر تخلفات و کلاهبرداریهای اداری است چرا که با ثبت متمرکز اطلاعات، اعمال مکانیسمهای امنیتی و فراهمسازی قابلیت رصد و رهگیری دقیق دادهها، بستر سوءاستفادههای احتمالی به حداقل میرسد.» او همچنین یادآور میشود که این اسناد صرفاً فایلهای دیجیتال ساده نیستند، بلکه طبق استانداردهای بینالمللی، با ضریب امنیتی بالا مبادله شده و اعتماد عمومی به فرآیندهای دولتی را تضمین میکنند.
شکوفایی اقتصاد دیجیتال و ارزشآفرینی استارتاپها، یکی دیگر از ابعاد تأثیرگذار این طرح است. معاون وزیر ارتباطات با اشاره به ارائه رابطهای برنامهنویسی (API) استاندارد، از امکان طراحی سرویسهای ارزشافزوده توسط استارتاپها و شرکتهای خلاق خبر میدهد. صدر در این باره توضیح میدهد: «پلتفرمهای طراحیشده، با ارائه رابطهای برنامهنویسی (API) استاندارد، به استارتاپها و شرکتهای خلاق اجازه میدهد بر پایه خدمات دولتی، سرویسهای ارزشافزوده و نوینی طراحی کنند. این تعامل میان دولت و بخش خصوصی، نه تنها تنوع خدمات را افزایش میدهد، بلکه موتور محرکی برای اشتغالزایی و شکوفایی اقتصاد دانشبنیان در کشور خواهد بود.»
نتیجه نهایی اجرای این طرح، به گفته صدر، ایجاد «دولت الکترونیک و هوشمند واحد» است که در آن تمامی کاربران اعم از شهروندان، کسبوکارها و سازمانها، کلیه خدمات مورد نیاز خود را تنها از طریق یک «پنجره واحد» دریافت خواهند کرد. او در این خصوص میگوید: «طرح «زیستبومهای دیجیتال» اساساً نقشه راه «تحول دیجیتال» در سطح دولت و حاکمیت است و نتیجه نهایی آن، ایجاد یک «دولت الکترونیک و هوشمند واحد» خواهد بود که در آن، تمامی کاربران، کلیه خدمات مورد نیاز خود را تنها از طریق یک «پنجره واحد» دریافت خواهند کرد.»
اجرای فاز اول طرح با اولویت ۷ زیستبوم شامل سلامت، انرژی، زنجیره تأمین، تجارت فرامرزی، زمین و ملک، مالیاتی و لجستیک آغاز شده است. رئیس سازمان فناوری اطلاعات درباره معماری این طرح توضیح میدهد: «در این معماری، زیستبومهای تخصصی که برای هر حوزه توسعه مییابند با پلتفرم «ایرانپاس» یکپارچه خواهند شد. کاربران از طریق «ایرانپاس»، وارد پنجره واحد دولت الکترونیک میشوند و پس از احراز هویت، به پلتفرم تخصصی زیستبوم مورد نظر دسترسی پیدا میکنند.» به گفته او، هر فاز اجرایی شامل تدوین اسناد RFB است که ابعاد فنی، قانونی، اجرایی، مدل کسبوکار و پیوستهای امنیتی را پوشش میدهد.
ارائه خدمات هوشمند بر بستر ابری، از دیگر ویژگیهای فنی این طرح است. صدر با تأکید بر استفاده از هوش مصنوعی، رایانش ابری و تحلیل داده در طراحی و اجرای این زیستبومها میگوید: «اساساً تحول دیجیتال تنها با استفاده از فناوریهای نوین دیجیتال مانند هوش مصنوعی، رایانش ابری و تحلیل داده، معنا پیدا میکند، ازاینرو چنین فناوریهایی بهصورت جدی در طراحی و اجرای این زیستبومها پیشبینی شدهاند.» او نقطه مرکزی این پلتفرمها را عاملهای هوشمندی با عنوان «ارکستریتور» یا همنواساز میداند که وظیفه اجرای خودکار فرآیندهای بیندستگاهی را بر عهده دارند. صدر در این باره توضیح میدهد: «به عنوان مثال، در خدمت «پایانکار ملک»، دیگر نیازی نخواهد بود که متقاضی بهصورت جداگانه به سامانههای مختلف مراجعه کند. متقاضی تنها از طریق پلتفرم زمین و ملک درخواست خود را ثبت میکند و ارکستریتور، فرآیند را میان دستگاههای مرتبط بهصورت خودکار تا مرحله نهایی پیش میبرد.»
همکاری دولت، حاکمیت، دانشگاهها و بخش خصوصی، از نقاط قوت این طرح محسوب میشود. رئیس سازمان فناوری اطلاعات با اشاره به مشارکت دانشگاهها در تدوین اسناد و پیشبینی مدل مشارکت عمومی-خصوصی در فاز اجرایی، میگوید: «یکی از مهمترین نقاط قوت این طرح، شکلگیری همکاری مؤثر میان دولت، حاکمیت، دانشگاهها و بخش خصوصی از همان آغاز کار است؛ همکاریای که میتوان آن را تجربهای موفق و تا حدی کمسابقه دانست.» او تأکید میکند که نقش دولت بیشتر بر تنظیمگری و هدایت کلان متمرکز است و بخش خصوصی با سرمایهگذاری و توان اجرایی در پیشبرد طرح مشارکت میکند.
امنیت؛ رکن اصلی اجرای طرح، از ابتدای فرآیند طراحی مورد توجه قرار گرفته است. صدر با اشاره به الزامات و پیوستهای امنیتی و همچنین زیرساخت «ابر دولت» (G-Cloud) میگوید: «امنیت را یکی از ارکان اصلی طراحی و توسعه پلتفرمها میدانم و تأکید میکنم که از آغاز فرآیند طراحی، الزامات و پیوستهای امنیتی با همکاری متخصصان این حوزه در نظر گرفته شده تا امنیت سایبری در همه لایههای سامانهها تأمین شود.»
ظرفیت استانها بهعنوان پیشران توسعه، در انتخاب مجریان زیستبومها مورد توجه قرار گرفته است. معاون وزیر ارتباطات در این باره توضیح میدهد: «در انتخاب زیستبومها و مجریان، نگاه استانی نیز مورد توجه قرار گرفته یعنی در حوزههایی که یک استان از ظرفیت یا مزیت ویژهای برخوردار است، تلاش شده مجری این زیستبوم از دانشگاههای همان استان انتخاب شود.» به گفته او، میان موضوع هر زیستبوم، ظرفیتهای استانی و دانشگاه مجری، تناسب و سنخیت مناسبی برقرار شده است.
همگامی با نمونههای موفق جهانی، از اصول اساسی کار در تدوین زیستبومها بوده است. صدر در این خصوص میگوید: «توجه به تجربههای موفق بینالمللی و الگوهای مرجع جهانی، از اصول اساسی کار در تدوین هر یک از زیستبومها بوده است. از مجریان نیز خواسته شده که نمونههای موفق خارجی و بهترین رویههای موجود در هر حوزه را بهدقت بررسی کنند و طراحیها را با الهام از آنها پیش ببرند.» به عنوان مثال، در طراحی زیستبوم سلامت، تجربه موفق سامانه «سلامتنت» ترکیه مورد بررسی قرار گرفته است.
تلاش برای تابآوری سامانهها در برابر اختلالات، از دیگر تمهیدات فنی این طرح محسوب میشود. رئیس سازمان فناوری اطلاعات با اشاره به استقرار سامانهها در چند نقطه مختلف کشور میگوید: «در معماری طراحیشده برای این پلتفرمها، استقرار سامانهها در چند نقطه مختلف کشور پیشبینی شده تا در صورت بروز بحران، خرابی گسترده یا اختلالهای زیرساختی، امکان تداوم خدمترسانی در سطح قابل قبول، حفظ شود.» او در عین حال میپذیرد که چالشهایی مانند قطع اینترنت، در صورت وقوع، میتوانند بر عملکرد بخشی از این خدمات اثرگذار باشند.
دولت الکترونیک یکپارچه، نتیجه نهایی این طرح است که به گفته صدر، مبنایی قدرتمند برای «حکمرانی هوشمند» و سیاستگذاری کلان مبتنی بر داده فراهم میآورد. او در این باره میگوید: «یکپارچگی» یکی از ارکان اصلی طرح زیستبومهای دیجیتال است. در این مدل، تمامی سازمانها و سامانههای مرتبط در یک حوزه خاص، در قالب یک زیستبوم واحد، به صورت هماهنگ به ارائه خدمات اقدام میکنند.» معاون وزیر ارتباطات نتیجه این یکپارچگی را دستیابی به یک «دولت الکترونیک یکپارچه» میداند که در آن، تمامی دادهها و اطلاعات به صورت یکپارچه ثبت و تبادل شده و مبنایی برای «حکمرانی یکپارچه» و تصمیمگیریهای کلان بر اساس دادههای جامع فراهم میآورد.
انتهای پیام
