آیین رونمایی از کتاب «حکمرانی فضای مجازی در اندیشه امام شهید انقلاب» با حضور جمعی از مسئولان شورای عالی و مرکز ملی فضای مجازی، نمایندگان مؤسسه انقلاب اسلامی، استادان و پژوهشگران این حوزه در دانشگاه امام صادق(ع) برگزار شد. در این نشست، سخنرانان درباره مبانی فکری این اثر، ضرورت قانون‌مندی فضای مجازی، صیانت از حاکمیت ملی و چالش‌های سیاست‌گذاری در این عرصه سخن گفتند.
به گزارش پایگاه خبری حکمرانی هوشمند، این مراسم در قالب برنامه هشتم مجموعه «قرار خون» و هم‌زمان با ایام فاطمیه برگزار شد. هسته خط‌مشی فضای مجازی مرکز رشد دانشگاه امام صادق(ع) با همکاری دفتر حفظ و نشر آثار رهبر شهید انقلاب، برگزارکنندگان این نشست بودند. سید محمدامین آقامیری، دبیر شورای عالی فضای مجازی و رئیس مرکز ملی فضای مجازی، رضا تقی‌پور، عضو حقیقی شورای عالی فضای مجازی و جمعی از استادان و پژوهشگران در این برنامه حضور داشتند.
در ابتدای مراسم، یاد و خاطره امام شهید انقلاب و استاد شهید، دکتر مصباح‌الهدی باقری، گرامی داشته شد. همچنین کلیپی درباره فعالیت‌های استاد شهید و نقش او در شکل‌گیری مرکز رشد، مجموعه سپهر و فعالیت‌های پژوهشی حوزه خط‌مشی فضای مجازی به نمایش درآمد.
تأکید بر تداوم مسیر علمی استاد شهید
ایزدبخش، مدیر مرکز رشد دانشگاه امام صادق(ع)، در سخنانی با گرامیداشت یاد امام شهید انقلاب و دکتر مصباح‌الهدی باقری گفت هرچند فقدان این دو شخصیت جبران‌ناپذیر است، تجربه ماه‌های پس از شهادت نشان داده که آثار و اندیشه‌های آنان همچنان در میان شاگردانشان جریان دارد.
وی با اشاره به نقش این دو شهید در دستاوردهای مرکز رشد اظهار کرد که بخش مهمی از فعالیت‌ها و موفقیت‌های این مجموعه با حمایت و پشتیبانی آنان امکان‌پذیر شده است.
ایزدبخش افزود که استاد شهید دست‌کم ۱۳ سال از عمر خود را به فعالیت در مرکز رشد اختصاص داده بود و همواره بر مأموریت این مجموعه تأکید داشت. به گفته وی، اعضای مرکز تلاش می‌کنند برداشت علمی استاد شهید از مسائل و حوزه‌های تخصصی را حفظ کنند و مسیر پژوهشی او را ادامه دهند.
وی همچنین تأکید کرد اهمیت این مسیر تنها به تولید کتاب و آثار مکتوب محدود نمی‌شود؛ بلکه تربیت پژوهشگرانی که بتوانند فعالیت‌های علمی و سیاست‌پژوهی را ادامه دهند، از دستاوردهای مهم آن به شمار می‌رود.
کتابی فراتر از گردآوری بیانات
مدیر مرکز رشد در ادامه به روند شکل‌گیری کتاب «حکمرانی فضای مجازی در اندیشه امام شهید انقلاب» پرداخت و گفت تدوین این اثر از سال ۱۴۰۰ و در پی اعتماد مؤسسه انقلاب اسلامی به مجموعه مرکز رشد آغاز شد. مأموریت اصلی گروه پژوهشی، بررسی بیانات و اندیشه‌های رهبر شهید انقلاب و استخراج چارچوب فکری ایشان در حوزه فضای مجازی بود.
به گفته وی، مشورت‌ها و نظارت علمی دکتر کلانتری در مراحل مختلف تدوین، در ارتقای کیفیت اثر نقش داشت. همچنین کتاب تنها به گردآوری بیانات محدود نمانده و سیاست‌های کلی نظام در زمینه شبکه‌های اطلاعاتی و ارتباطی از سال ۱۳۷۷ تا سیاست‌های برنامه هفتم توسعه، به همراه احکام و ابلاغیه‌های رهبر شهید انقلاب و مصوبات شورای عالی فضای مجازی، در آن بررسی و تحلیل شده است.
ایزدبخش هدف اصلی از تدوین کتاب را فراهم‌کردن چارچوبی برای سیاست‌گذاری و ترسیم نقشه‌راهی در حوزه فضای مجازی کشور دانست؛ چارچوبی که بتواند مورد استفاده استادان، پژوهشگران و اندیشکده‌ها قرار گیرد و زمینه تداوم این مسیر فکری را فراهم کند.
ضرورت دقت علمی در انتشار آثار
در بخش دیگری از نشست، ابراهیم‌زاده، از حوزه ریاست مؤسسه انقلاب اسلامی، درباره روند آماده‌سازی و انتشار کتاب توضیح داد که دفتر حفظ و نشر آثار رهبر شهید انقلاب در انتشار آثار مرتبط با ایشان حساسیت و دقت علمی ویژه‌ای دارد؛ زیرا انتشار اثری معتبر و در شأن ایشان نیازمند بررسی دقیق اسناد و مستندات است.
وی گفت نهایی‌شدن کتاب فرایندی زمان‌بر داشت و در ماه‌های پایانی تدوین، برخی اسناد منتشرنشده نیز در اختیار گروه پژوهشی قرار گرفت که به غنای محتوای اثر کمک کرد.
ابراهیم‌زاده در پایان بر ضرورت ورود جدی‌تر پژوهشگران و صاحب‌نظران به این عرصه تأکید کرد و خواستار آن شد که با پژوهش، اندیشه‌ورزی و کار علمی، مسیر توسعه این حوزه ادامه پیدا کند.
آقامیری: حکمرانی قانونمند، خلاصه نگاه امام شهید به فضای مجازی است
سید محمدامین آقامیری، دبیر شورای عالی فضای مجازی و رئیس مرکز ملی فضای مجازی، نیز با قدردانی از دست‌اندرکاران تدوین کتاب، خروجی‌های امروز مرکز رشد را حاصل تلاش‌های استاد شهید مصباح‌الهدی باقری دانست و از نقش علمی و اخلاق حرفه‌ای او در پیشبرد فعالیت‌های پژوهشی یاد کرد.
وی با اشاره به بیانات رهبر شهید انقلاب در نخستین دیدار با هیئت دولت چهاردهم گفت که ایشان برای تبیین رویکرد خود در حوزه فضای مجازی از اصطلاح «حکمرانی قانونمند» استفاده کرده بودند. آقامیری محتوای کتاب را تشریح و بسط همین مفهوم دانست و گفت جزئیات و پاسخ بسیاری از پرسش‌ها درباره این رویکرد در بخش‌های مختلف اثر آمده است.
رئیس مرکز ملی فضای مجازی، شجاعت در مواجهه با فناوری‌های نوظهور را یکی از ویژگی‌های مهم این نگاه برشمرد و توضیح داد که مواجهه ترس‌آلود با فناوری ممکن است به دو رویکرد متفاوت منجر شود: نخست، رهاکردن فضا و واگذاری آن به بازیگران مسلط؛ و دوم، تلاش برای جلوگیری از ورود فناوری و محدودکردن آن.
به گفته آقامیری، رویکرد نخست می‌تواند زمینه وابستگی و سلطه بیرونی را فراهم کند و رویکرد دوم نیز با محدودکردن نوآوری و توسعه فناوری همراه است. در مقابل، رویکرد مطلوب آن است که کشور با تکیه بر دانش و توان داخلی، فناوری‌های جدید را بپذیرد و در عین حال برای مدیریت و سامان‌دهی آن‌ها چارچوب مشخصی داشته باشد.
وی کتاب را تبیین‌کننده رویکردی دانست که نه بر رهاسازی فضای مجازی استوار است و نه بر مسدودکردن آن؛ بلکه به دنبال ایجاد چارچوبی برای مدیریت این فضا متناسب با ارزش‌ها و اقتضائات کشور است.
آقامیری در بخش دیگری از سخنانش، فضای مجازی را فراتر از یک موضوع صرفاً فنی و مهندسی توصیف کرد و گفت این عرصه با نظم جهانی، ساختارهای قدرت و رقابت‌های تمدنی ارتباط دارد. به گفته وی، گسترش اسناد، کنوانسیون‌ها و توافق‌های بین‌المللی در این حوزه نیز نشان‌دهنده اهمیت آن در معادلات جهانی است.
وی با اشاره به ظرفیت‌های ایجادشده در کشور، از شبکه ملی اطلاعات، خدمات پایه، خدمات کاربردی و محتوای داخلی به‌عنوان بخش‌هایی از توانمندی‌های موجود نام برد و تأکید کرد که برخورداری از این ظرفیت‌ها می‌تواند به کاهش وابستگی به زیرساخت‌ها و الگوریتم‌های خارجی کمک کند.
رئیس مرکز ملی فضای مجازی همچنین بر اهمیت حفاظت از داده‌های شهروندان تأکید کرد و گفت در الگوی مورد نظر، داده‌های خصوصی مردم نباید به کالایی تجاری برای شرکت‌های بزرگ یا ابزاری برای جهت‌دهی به افکار عمومی تبدیل شود.
آقامیری با اشاره به تغییر رویکرد برخی کشورها، از جمله کشورهای اروپایی، در زمینه تنظیم چارچوب‌های حکمرانی فضای مجازی گفت تمرکز مدیریت این عرصه در دست تعداد محدودی از قدرت‌های جهانی، برای کشورهای دارای پیشینه فرهنگی و ارزشی مستقل، چالش‌برانگیز است.
وی همچنین هشدار داد که تحولات مرتبط با کودکان و نوجوانان، داده‌ها و زیرساخت‌های فضای مجازی می‌تواند در سال‌های آینده منشأ تغییرات مهمی شود. به گفته او، برخی کشورها از ابزارهایی مانند تحریم، تهدید، محدودسازی دسترسی و مصادره دامنه‌ها برای جلوگیری از شکل‌گیری چارچوب‌های مستقل استفاده می‌کنند؛ با این حال، توسعه توانمندی‌های داخلی و پیگیری این مسیر می‌تواند به تقویت استقلال کشورها کمک کند.
تقی‌پور: حاکمیت ملی در فضای سایبری باید به رسمیت شناخته شود
رضا تقی‌پور، عضو حقیقی شورای عالی فضای مجازی، در این نشست با قدردانی از برگزارکنندگان و تدوین‌کنندگان کتاب، انتشار آن را گامی برای تبیین عمومی موضوع حکمرانی فضای مجازی دانست.
وی با اشاره به تأسیس شورای عالی فضای مجازی در سال ۱۳۹۰ گفت این اقدام در زمان خود ابتکاری مهم بود؛ در حالی که بسیاری از کشورها هنوز با مفاهیم مرتبط با حکمرانی این حوزه آشنایی کافی نداشتند، امروز از این مفاهیم برای سامان‌دهی فضای سایبری خود استفاده می‌کنند.
تقی‌پور با اشاره به نظریه‌های مطرح در زمینه حکمرانی فضای سایبری، از دو رویکرد «حکمرانی توسط ذی‌نفعان» و «حکمرانی چندذی‌نفعی» نام برد. وی توضیح داد که در رویکرد نخست، شرکت‌های بزرگ فراملی می‌توانند نقش مسلطی در اداره این فضا پیدا کنند؛ با این حال، به گفته او، اسناد و گزارش‌های بین‌المللی بر برخورداری دولت‌ها از اختیارات حاکمیتی در فضای مجازی نیز تأکید دارند.
وی با استناد به بند ۲۳ گزارش گروه متخصصان دولتی سازمان ملل متحد اظهار کرد که دولت‌ها و حاکمیت‌های ملی در فضای مجازی، همانند قلمرو فیزیکی خود، از اختیاراتی برخوردارند. او حق استقلال، برابری کشورها، دفاع از خود و اختیار در فضای سایبری را از جمله محورهای مرتبط با حاکمیت ملی در این عرصه برشمرد.
تقی‌پور همچنین به اصولی مانند احترام به حاکمیت سایبری، عدم تجاوز، پرهیز از مداخله در امور داخلی سایبری کشورها و برابری حاکمیت‌ها اشاره کرد و گفت بر اساس بیانیه اصول نشست جهانی جامعه اطلاعات در سال ۲۰۰۳، تصمیم‌گیری درباره مسائل سیاست عمومی اینترنت از حقوق کشورهاست؛ هرچند اجرای اصول و هنجارهای مربوط به این حوزه با مشارکت دولت‌ها، بخش خصوصی و جامعه مدنی انجام می‌شود.
وی در ادامه، حفاظت از امنیت سیاسی، اقتصادی و فرهنگی را سه محور مهم در مدیریت فضای سایبری دانست. به گفته تقی‌پور، حفاظت از امنیت سیاسی به ایجاد چارچوب‌هایی برای مقابله با تهدیدهای اطلاعاتی نیاز دارد و غفلت از این موضوع می‌تواند پیامدهای جدی به همراه داشته باشد.
او با اشاره به رشد سهم اقتصاد دیجیتال در برخی کشورها تأکید کرد که فقدان امنیت در این حوزه، آسیب‌پذیری اقتصادی را افزایش می‌دهد. تقی‌پور همچنین با اشاره به بحث‌های مطرح‌شده در کنگره آمریکا درباره تیک‌تاک، بر ضرورت توجه به امنیت فرهنگی، کنترل محتوای مضر و مقابله با اعتیاد به اینترنت تأکید کرد.
عضو حقیقی شورای عالی فضای مجازی در بخش دیگری از سخنانش، شبکه ملی اطلاعات و توسعه نرم‌افزارها و سکوهای داخلی را از ظرفیت‌های مهم کشور دانست و گفت قدرت سایبری صرفاً به توان نظامی محدود نیست؛ بلکه برخورداری از خدمات و زیرساخت‌های کاربردی داخلی نیز در استقلال کشور نقش دارد.
تقی‌پور همچنین به تصویب قانون داده و اطلاعات ملی در مجلس یازدهم اشاره کرد و گفت برخی اقدامات بعدی به دلیل همکاری‌نکردن شماری از مسئولان و شناخت ناکافی از موضوع حکمرانی فضای مجازی به نتیجه مطلوب نرسید. وی ابراز امیدواری کرد که با همراهی نمایندگان مجلس، بخشی از اهداف مورد نظر رهبر شهید انقلاب محقق شود.
او در پایان تأکید کرد که انتشار کتاب، نقطه آغاز این مسیر است و برای پیشرفت در این حوزه باید مباحث تخصصی گسترش یابد، فرهنگ مربوط به آن در جامعه نهادینه شود و موضوع به مطالبه‌ای عمومی تبدیل شود.
کلانتری: فضای مجازی یک گردنه تاریخی و تمدنی است
دکتر کلانتری، مشاور علمی تدوین کتاب، نیز با قدردانی از پژوهشگران و نویسندگان اثر و حمایت‌های دفتر نشر آثار رهبر شهید انقلاب، به تفاوت میان نگاه ایشان به فضای مجازی و عملکرد سیاست‌گذاران اشاره کرد.
وی گفت رهبر شهید انقلاب با نگاهی منسجم، عمیق و توسعه‌گرا، ظرفیت‌های فضای مجازی را فرصتی برای جهش ایران می‌دانستند و معتقد بودند کشور در صورت غفلت از تحولات این حوزه، ممکن است مانند دوران انقلاب صنعتی از روند پیشرفت جهانی عقب بماند.
به گفته کلانتری، فضای مجازی از نظر رهبر شهید صرفاً یک فناوری جدید نبود، بلکه مرحله‌ای مهم در تحولات تمدنی به شمار می‌رفت؛ مرحله‌ای که با تغییرات بنیادین در فناوری، قدرت، فرهنگ، اقتصاد و محاسبات اجتماعی پیوند دارد.
وی افزود که رهبر شهید انقلاب، علاوه بر توجه به ظرفیت‌های توسعه‌ای فضای مجازی، بر ضرورت قانون‌گذاری در این حوزه نیز تأکید داشتند و نسبت میان سیاست‌گذاری، قانون‌گذاری و اجرا را مورد توجه قرار می‌دادند.
کلانتری در عین حال گفت اختلافات طولانی و فرساینده میان سیاست‌گذاران موجب شد بخشی از مسائل کلان این حوزه به نتیجه نرسد. به گفته او، موضوع فضای مجازی در برخی موارد به‌جای آنکه مسئله‌ای تخصصی و ملی تلقی شود، به اختلافی سیاسی و هویتی درباره مسدودسازی یا رهاکردن فضا تقلیل یافت.
وی با اشاره به تحولات سریع فناوری در جهان، بازنگری در سیاست‌گذاری‌های فناورانه کشور را ضروری دانست و هشدار داد که اکوسیستم فناوری جهانی در حال بازآرایی است و زنجیره‌ها و مزیت‌های آن تغییر می‌کنند؛ در حالی که کشور هنوز از اکوسیستم فناوری متناسب با این تحولات برخوردار نیست.
این استاد دانشگاه تأکید کرد که بخشی از عقب‌ماندگی‌های موجود قابل جبران است، اما تحقق این هدف به کاهش پراکندگی و ناهماهنگی نهادی، همکاری دولت و مجلس و استفاده از فرصت‌های موجود نیاز دارد.
برگزاری آیین رونمایی
در بخش پایانی این نشست، مراسم رونمایی از کتاب «حکمرانی فضای مجازی در اندیشه امام شهید انقلاب» با حضور جمعی از مسئولان و دست‌اندرکاران برگزار شد. این اثر با هدف تبیین چارچوب فکری رهبر شهید انقلاب در حوزه فضای مجازی و بررسی مبانی سیاست‌گذاری و مدیریت این عرصه تدوین شده است.
انتهای پیام