قناتهای یزد تنها سازههایی برای انتقال آب نیستند، بلکه نمونهای تاریخی از حکمرانی هوشمند منابع آبی، توزیع عادلانه آب و سازگاری با شرایط اقلیمی به شمار میروند؛ الگویی که به گفته کارشناسان میتواند برای مدیریت چالشهای امروز کشور نیز الهامبخش باشد.
به گزارش پایگاه خبری حکمرانی هوشمند، محمدمهدی جوادیانزاده، رئیس مرکز بینالمللی قنات و سازههای تاریخی آبی، در نشست تخصصی بررسی ابعاد تاریخی و فرهنگی قنات دولتآباد یزد با اشاره به جایگاه قنات در تمدن ایرانی اظهار کرد: «قنات تنها یک سازه فیزیکی برای انتقال آب نیست، بلکه بنیانگذار یک نظام اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی در مناطق خشک و کمآب بوده است.»
وی با بیان اینکه قنات دولتآباد دارای دو بعد مهم شامل سازه فیزیکی و فرآیند حیاتبخشی است، افزود: در سرزمینی مانند یزد که همواره با محدودیت منابع آبی روبهرو بوده، قنات با تکیه بر دانش بومی زمینه شکلگیری کشاورزی، تجارت، صنعت، خدمات و زیست پایدار را فراهم کرده است.
رئیس مرکز بینالمللی قنات و سازههای تاریخی آبی تأکید کرد نگاه امروز به قنات نباید صرفاً مهندسی باشد. به گفته وی، آنچه در مطالعات میراث فرهنگی و ارزیابیهای بینالمللی اهمیت دارد، نظامهای اجتماعی شکلگرفته پیرامون قناتها، فرهنگ مشارکت، شیوههای توزیع عادلانه آب و انسجام اجتماعی ناشی از آن است؛ موضوعاتی که بخش مهمی از آنها در طول زمان به درستی مستندسازی نشدهاند.
جوادیانزاده با اشاره به چالشهای کنونی حوزه آب تصریح کرد: «بحران امروز آب بیش از آنکه ناشی از کمبود منابع باشد، حاصل ضعف در حکمرانی و مدیریت منابع آبی است.» وی معتقد است در گذشته با وجود امکانات محدودتر، نظام بهرهبرداری از آب در بسیاری از مناطق کشور دقیقتر و عادلانهتر عمل میکرد و همین مسئله موجب تداوم حیات در مناطق کویری میشد.
وی در تشریح سازوکار توزیع آب در نظام سنتی قنات گفت: «در نظام سنتی قنات، آب بر مبنای زمان توزیع میشد تا عدالت میان بهرهبرداران برقرار باشد و حقوق پاییندست و بالادست حفظ شود.» به گفته او، این شیوه نشاندهنده عمق حکمرانی اجتماعی آب در ایران تاریخی است.
رئیس مرکز بینالمللی قنات و سازههای تاریخی آبی همچنین با اشاره به موضوع تغییرات اقلیمی اظهار کرد: «امروز جهان بر دو محور کاهش اثرات تغییر اقلیم و سازگاری با آن تمرکز کرده، در حالی که نیاکان ما قرنها پیش این سازگاری را در قالب قنات و سبک زندگی متناسب با اقلیم خشک تجربه کرده بودند.»
وی افزود مردم یزد به خوبی میدانستند منابع آب همواره ثابت نیست؛ از همین رو ساختار اقتصادی و معیشتی خود را متناسب با شرایط کمآبی طراحی کرده بودند. به گفته جوادیانزاده، در سالهای خشکسالی نیز فعالیتهایی مانند پرورش کرم ابریشم، تولید منسوجات و سایر مشاغل کمآببر به کاهش فشار ناشی از افت منابع آبی کمک میکرد.
جوادیانزاده وجود شاخههای متعدد قنات و توسعه آنها در دورههای مختلف تاریخی را نشانهای از سابقه طولانی خشکسالی در مناطق مرکزی ایران دانست و گفت جوامع گذشته به جای مقابله با واقعیت اقلیمی، راهبرد سازگاری و مدیریت صحیح منابع را در پیش گرفته بودند.
وی در ادامه نسبت به فاصله گرفتن جامعه امروز از مفهوم سازگاری با کمآبی هشدار داد و تصریح کرد برخی فعالیتهای کشاورزی و الگوهای مصرف آب با واقعیتهای اقلیمی کشور همخوانی ندارند. همچنین در برخی موارد قوانین و سیاستها به جای تقویت سازگاری، به تداوم برداشتهای ناپایدار از منابع آبی منجر شدهاند.
رئیس مرکز بینالمللی قنات و سازههای تاریخی آبی با اشاره به آثار مخرب برخی فعالیتهای عمرانی و برداشتهای بیرویه از منابع آب گفت: قناتها تنها مسیر انتقال آب نیستند، بلکه یک زیستبوم و میکرو اقلیم ارزشمند را شکل دادهاند که حفاظت از آنها نیازمند توجه بیشتری است.
وی ثبت جهانی قناتهای یزد را فرصتی مهم برای معرفی این میراث تاریخی دانست و افزود قناتها علاوه بر ارزش فرهنگی و تاریخی، میتوانند به عنوان بستری برای توسعه گردشگری و انتقال تجربههای موفق حکمرانی هوشمند آب به نسلهای آینده مورد استفاده قرار گیرند.
جوادیانزاده در پایان از راهاندازی کیوسک اطلاعرسانی سازههای تاریخی آبی در یزد خبر داد و ابراز امیدواری کرد این اقدام به افزایش آگاهی عمومی و معرفی بهتر میراث ارزشمند آبی استان کمک کند.
انتهای پیام
