وحید میرشفیعی، پژوهشگر اندیشکده فاینوتک، با بررسی وضعیت زیستبوم پرداخت الکترونیک ایران معتقد است توسعه کمی این شبکه طی سالهای گذشته، اگرچه موجب گسترش استفاده از ابزارهای دیجیتال و افزایش حجم تراکنشها شده، اما به تنهایی نمیتواند نشانه سلامت و پایداری این صنعت باشد.
به گزارش پایگاه خبری حکمرانی هوشمند، میرشفیعی با اشاره به اینکه شبکه پرداخت الکترونیک یکی از زیرساختهای حیاتی اقتصاد دیجیتال کشور است، تاکید میکند که این شبکه ماهانه بیش از ۳.۵ میلیارد تراکنش را پردازش میکند و گردش مالی آن از ۶۰۰ همت فراتر رفته است؛ با این حال، پشت این ارقام، مجموعهای از مشکلات ساختاری در حوزه زیرساخت فنی، مدل اقتصادی، امنیت و تنظیمگری وجود دارد.
وی استدلال میکند که ادامه این وضعیت میتواند تابآوری شبکه پرداخت را کاهش داده و در شرایط بحرانی، احتمال بروز اختلالات گسترده را افزایش دهد. از نگاه میرشفیعی، ساماندهی این صنعت نیازمند اصلاح همزمان ساختارهای فنی، نظام کارمزد، سیاستهای امنیتی و سازوکارهای تنظیمگری است.
رشد تراکنشها بدون اصلاح ساختاری کافی نیست
میرشفیعی در تشریح چالشهای موجود، به تکرار قطعیهای سراسری کارتخوانها، حوادث افشای اطلاعات کاربران، فرسودگی سیستمهای هسته بانکی و انباشت بدهی فنی اشاره میکند و این موارد را نشانههایی از شکنندگی زیرساخت پرداخت کشور میداند.
به اعتقاد وی، یکی از مشکلات اصلی به نظام کارمزد بازمیگردد. در ساختار فعلی، بخش قابل توجهی از هزینههای توسعه و نگهداری شبکه بر دوش بانکهای پذیرنده قرار گرفته و پذیرندگان نیز از پرداخت کارمزد معاف هستند. میرشفیعی معتقد است این وضعیت ضمن کاهش انگیزه سرمایهگذاری، اقتصاد صنعت پرداخت را با چالش مواجه کرده است.
وی همچنین انحصار موجود در بازار را یکی دیگر از موانع توسعه رقابت عنوان میکند. به گفته میرشفیعی، حضور تنها ۱۲ شرکت ارائهدهنده خدمات پرداخت و محدودیت ورود بازیگران جدید فینتک باعث شده توازن رقابتی در این بازار به شکل مطلوبی برقرار نباشد.
زیستبوم پرداخت نیازمند حکمرانی یکپارچه است
این پژوهشگر برای تحلیل وضعیت صنعت پرداخت، آن را در قالب یک زیستبوم چهارلایه شامل نهادهای حکمرانی، ارائهدهندگان خدمات، توسعهدهندگان فناوری و کاربران نهایی بررسی میکند.
میرشفیعی معتقد است روابط میان این لایهها در وضعیت فعلی بیش از آنکه بر مبنای بازار رقابتی و نظارت دادهمحور شکل گرفته باشد، تحت تاثیر دستورالعملهای یکطرفه و ساختارهای انحصاری قرار دارد.
وی پراکندگی وظایف میان نهادهای مختلف را یکی از مشکلات اصلی این زیستبوم میداند و تاکید میکند که تعدد مراجع تصمیمگیر، از بانک مرکزی و شاپرک گرفته تا افتا، پلیس فتا و سازمان فناوری اطلاعات، موجب شده هماهنگی نهادی و شکلگیری یک دکترین امنیتی یکپارچه با دشواری مواجه شود.
انحصار در بازار پرداخت، رقابت را تضعیف کرده است
میرشفیعی با اشاره به ساختار شرکتهای ارائهدهنده خدمات پرداخت، معتقد است الزام مالکیت ۵۱ درصدی بانکها در شرکتهای PSP و محدود بودن مجوزها، شرایط رقابتی بازار را به ضرر پرداختیارها و فینتکها تغییر داده است.
وی در عین حال تاکید میکند که توسعه فناوریهای نوین نظارتی مانند RegTech و SupTech میتواند بخشی از مشکلات موجود را حل کند؛ اما تحقق این هدف مستلزم وجود استانداردهای دادهای یکپارچه و فراهم شدن زیرساخت لازم برای پردازش خودکار دادههاست.
به اعتقاد این پژوهشگر، نبود الزام به استفاده از استانداردهایی مانند XBRL و همچنین ضعف در ایجاد محیطهای آزمون تنظیمگری واقعی یا Sandbox، از موانع مهم توسعه فناوریهای هوشمند نظارتی در کشور محسوب میشود.
زیرساخت متمرکز، نقطه آسیبپذیر شبکه پرداخت
میرشفیعی یکی دیگر از چالشهای مهم را معماری قدیمی و متمرکز زیرساخت پرداخت میداند. وی معتقد است اضافه کردن سرویسهای جدید بر روی هستههای قدیمی بانکی، بدون بازطراحی بنیادین، موجب انباشت بدهی فنی و کاهش انعطافپذیری شبکه شده است.
وی وابستگی شدید به سوئیچهای متمرکز ملی را نیز یک ریسک جدی ارزیابی میکند؛ چرا که در صورت بروز اختلال در این بخشها، دامنه اثر آن میتواند به صورت همزمان بخش بزرگی از خریدهای حضوری کشور را تحت تاثیر قرار دهد.
این پژوهشگر همچنین بر ضرورت تقویت مدیریت امنیت اطلاعات تاکید کرده و نبود مدیر ارشد امنیت اطلاعات در بخشی از شرکتهای پرداختیار و پراکندگی مسئولیتهای امنیتی میان چند نهاد را از عوامل افزایش آسیبپذیری سایبری میداند.
نظام کارمزد و انحصار باید اصلاح شود
میرشفیعی اصلاح مدل اقتصادی صنعت پرداخت را یکی از پیششرطهای توسعه پایدار این حوزه میداند.
به اعتقاد وی، در شرایطی که پذیرندگان از پرداخت کارمزد معاف هستند و هزینهها عمدتا توسط بانکها تامین میشود، فشار اقتصادی قابل توجهی بر شبکه بانکی وارد میشود. در کنار آن، ساختار انحصاری بازار نیز امکان رقابت برابر میان PSPها، پرداختیارها و فینتکها را محدود کرده است.
وی پیشنهاد میکند اصلاح نظام کارمزد در قالب یک برنامه زمانبندی شده انجام شود؛ به نحوی که برای تراکنشهای بزرگ تجاری، بخشی از هزینه به تدریج به پذیرندگان منتقل شود و برای کسبوکارهای خرد نیز سازوکارهای حمایتی در نظر گرفته شود.
وابستگی سختافزاری؛ گلوگاه دیگر صنعت پرداخت
این پژوهشگر وابستگی صنعت پرداخت به واردات تجهیزات و قطعات را نیز یک آسیب راهبردی میداند.
میرشفیعی با اشاره به وابستگی حدود ۷۰ درصدی این صنعت به واردات قطعات کلیدی خودپردازها و کارتخوانها، معتقد است تحریمها این وابستگی را به یک گلوگاه مهم تبدیل کردهاند.
به گفته وی، تامین تجهیزات از مسیرهای غیررسمی علاوه بر افزایش هزینهها، زمان تعمیر و بازگشت تجهیزات به چرخه خدمت را نیز افزایش داده است. از این رو، بومیسازی قطعات و ایجاد سازوکارهای مشترک برای خرید تجهیزات میتواند بخشی از این آسیبپذیری را کاهش دهد.
عقبماندگی استانداردی باید جبران شود
میرشفیعی معتقد است صنعت پرداخت ایران در زمینه انطباق با استانداردهای بینالمللی نیز نیازمند تحول جدی است.
وی چهار حوزه EMV، پرداخت بدون تماس NFC، استاندارد پیامرسانی ISO ۲۰۰۲۲ و الزامات مرتبط با FATF را از محورهایی میداند که صنعت پرداخت کشور در آنها با فاصله نسبت به استانداردهای بینالمللی مواجه است.
از نگاه وی، تداوم این فاصله علاوه بر افزایش انزوای شبکه پرداخت، میتواند ریسکهای امنیتی و محدودیتهای تعامل با زیستبوم جهانی پرداخت را نیز افزایش دهد.
BNPL بدون تنظیمگری مشخص توسعه یافته است
این پژوهشگر در بخش دیگری از تحلیل خود به خدمات «اکنون بخر، بعدا پرداخت کن» یا BNPL میپردازد و معتقد است این حوزه در شرایطی توسعه یافته که چارچوب تنظیمگری تخصصی و قوانین شفاف برای آن وجود ندارد.
میرشفیعی نبود مجوزهای مشخص و فقدان قانون جامع درباره حفاظت و اشتراکگذاری دادههای اعتباری را از جمله موانع توسعه سالم این خدمات میداند و بر ضرورت ایجاد چارچوبی مشخص برای فعالیت پلتفرمهای BNPL تاکید دارد.
نسخه میرشفیعی برای اصلاح زیستبوم پرداخت
میرشفیعی برای عبور از مشکلات موجود، مجموعهای از اصلاحات را پیشنهاد میکند که از تقویت اختیارات نهاد ناظر و رفع تعارض منافع آغاز میشود.
به گفته وی، افزایش ضمانتهای اجرایی و اعمال جرائم موثر، میتواند انگیزه رعایت مقررات را افزایش دهد. او همچنین اصلاح ساختار مالکیت شاپرک، الزام به استفاده از استاندارد XBRL و ایجاد Sandbox واقعی را برای توسعه RegTech و SupTech ضروری میداند.
وی نوسازی معماری فنی شبکه را نیز ضروری میداند و بر حرکت از سیستمهای متمرکز قدیمی به معماریهای چابک و سرویسگرا تاکید میکند. در کنار این تحول، انتصاب مدیر ارشد امنیت اطلاعات در شرکتهای مرتبط و بازنگری پروتکلهای امنیتی باید به عنوان اقدامات فوری دنبال شود.
میرشفیعی همچنین تشکیل کنسرسیوم ملی برای خرید تجهیزات، بومیسازی قطعات، کاهش مصرف قطعات ارزبَر و تجمیع تقاضای بانکها و شرکتهای پرداخت را از راهکارهای کاهش آسیبپذیری زنجیره تامین میداند.
به اعتقاد این پژوهشگر، ایجاد یک چارچوب جامع برای حکمرانی امنیت سایبری و تفکیک دقیق مسئولیت نهادهای متولی نیز باید در دستور کار قرار گیرد. وی معتقد است ایجاد پایگاه داده متمرکز و شبکه ارتباطی افقی میان دستگاههای مسئول میتواند از موازیکاری جلوگیری کرده و سرعت واکنش به بحرانهای سایبری را افزایش دهد.
در حوزه BNPL نیز میرشفیعی ایجاد یک نهاد تنظیمگر تخصصی و تدوین قوانین روشن برای اشتراکگذاری دادههای اعتباری با رعایت حریم خصوصی کاربران را ضروری میداند.
حرکت به سمت یک شبکه پرداخت امن و رقابتی
میرشفیعی در جمعبندی دیدگاه خود تاکید میکند که صنعت پرداخت الکترونیک ایران در یک نقطه عطف قرار گرفته است. به اعتقاد وی، ادامه رشد کمی تراکنشها بدون اصلاح زیرساختها، نظام اقتصادی و سازوکارهای حکمرانی، میتواند ریسک اختلالات گسترده و تهدیدهای امنیتی را افزایش دهد.
از نگاه این پژوهشگر، عبور از وضعیت فعلی نیازمند اراده اجرایی برای شکستن انحصارهای موجود، اصلاح نظام کارمزد، توسعه فناوریهای هوشمند نظارتی و ایجاد هماهنگی میان نهادهای متولی است.
وی معتقد است اجرای تدریجی این اصلاحات میتواند زیستبوم پرداخت کشور را از یک ساختار شکننده و زیانده به صنعتی امن، چابک و رقابتی تبدیل کند.
انتهای پیام
