همایش ملی «تنظیمگری فضای مجازی» با محوریت بررسی ابعاد حقوقی، فرهنگی و حاکمیتی فضای مجازی برگزار شد و در جریان آن، جمعی از مسئولان و صاحبنظران این حوزه، مهمترین چالشهای کشور در زمینه تنظیمگری، حکمرانی، پلتفرمها، اقتصاد دیجیتال و تحولات فناوری را تشریح کردند.
به گزارش پایگاه خبری حکمرانی هوشمند در این نشست که به همت اندیشکده حکمرانی و مرکز مطالعات فضای مجازی و هوش مصنوعی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی و با همکاری نهادهای علمی و فرهنگی کشور برگزار شد، سیدسعیدرضا عاملی، سیدابوالحسن فیروزآبادی و سیدمحمدامین آقامیری دیدگاههای خود را درباره آینده حکمرانی فضای مجازی مطرح کردند.
ضرورت یکپارچهسازی ساختار حکمرانی فضای مجازی
سیدسعیدرضا عاملی، عضو شورای عالی انقلاب فرهنگی و دبیر سابق شورای عالی فضای مجازی، با مقایسه دو حکم رهبر انقلاب در تأسیس و تمدید شورای عالی فضای مجازی، گفت حکم دوم دارای ۹ خواسته شفاف و اعلامی بود که «تجمیع ظرفیتها، یکپارچهسازی ساختار راهبری کلان و حذف شوراهای موازی» از مهمترین آنها محسوب میشد؛ خواستهای که به گفته وی هنوز به شکل عملی محقق نشده است.
وی افزود: «مهمترین تأکید حکم دوم، همان چیزی است که امروز عملاً نقض شده است؛ یعنی تجمیع ظرفیتها و یکپارچهسازی ساختار راهبری کلان فضای مجازی، حذف شوراهای موازی و یکپارچهسازی ظرفیت کشور در حوزه سیاستگذاری، راهبری، برنامهریزی، اقدام و رصد و پایش برای اطمینان از اجرایی شدن مصوبات.»
عاملی همچنین با تأکید بر جایگاه مصوبات شورای عالی فضای مجازی در ساختار حکمرانی کشور، اظهار کرد احترام به سلسلهمراتب، از ارکان بنیادین حکمرانی است و باید مصوبات این شورا مورد توجه قرار گیرد.
اقتصاد دیجیتال و آسیبپذیری کسبوکارهای اینترنتی
عضو هیئت علمی دانشگاه تهران بخش دیگری از سخنان خود را به ظرفیت اقتصاد دیجیتال اختصاص داد و گفت براساس گزارشی که مشاهده کرده، ارزش کسبوکار دیجیتال و اقتصاد دیجیتال جهان به ۲۹ تریلیون دلار رسیده و حدود ۲۲ درصد تولید ناخالص داخلی جهان را تشکیل میدهد.
وی هشدار داد اختلال در اینترنت میتواند بخش قابل توجهی از فعالیتهای اقتصادی را تحت تأثیر قرار دهد و گفت: «هرگاه اینترنت کشور دچار اختلال یا قطعی شود، بسیاری از قابلیتهای کشور به خواب میرود و کسبوکارها و اقتصاد مبتنی بر اینترنت که اهمیتی حیاتی دارند، با بحران و مشکلات اساسی مواجه میشوند.»
عاملی در ادامه، فضای مجازی را زیستبومی متفاوت از جهان فیزیکی دانست و بر ضرورت توجه همزمان به هر دو محیط در طراحی ساختار حکمرانی تأکید کرد. به گفته وی، مدل مطلوب را میتوان «مدل دو فضایی» دانست که در آن، هم زیستبوم واقعی جامعه ایران و هم زیستبوم مجازی در راهبری کلان کشور مورد توجه قرار گیرد.
حرکت از کنترل سنتی به تنظیمگری هوشمند
عاملی با اشاره به گستردگی و فرامرزی بودن فضای مجازی، درباره آثار استفاده گسترده از پلتفرمها و خدمات خارجی نیز هشدار داد و تأکید کرد حجم عظیمی از دادههای کاربران در این محیطها تولید و پردازش میشود.
وی با بیان اینکه مدلهای کنترلی و دستوری سنتی در برابر سرعت تحولات فناوری کارایی ندارند، گفت: «آنچه میتواند کارساز باشد، مدلهایی است که انگیزهمند و مقرراتگذار باشند؛ یعنی نظام قانونگذاری و رگولاتوری ما به گونهای اصلاح شود که بتواند رفتارهای این زیستبوم را جهتدهی و ساماندهی کند.»
وی همچنین از بهروز نبودن قوانین حوزه فضای مجازی انتقاد کرد و گفت قوانین موجود، از جمله قوانین تجارت الکترونیک و جرایم رایانهای، مربوط به حدود ۲۰ سال پیش هستند و پاسخگوی پیچیدگی کسبوکارها و جرایم نوظهور این حوزه نیستند.
حکمرانی تابآور و ضرورت همنوایی نهادها
سیدابوالحسن فیروزآبادی، دبیر سابق شورای عالی فضای مجازی، نیز با تشریح روند شکلگیری نظامهای تنظیمگری در جهان، اظهار کرد سرعت تحولات اقتصادی، فناوری و دیوانسالاری موجب شده تنظیمگری به یک ضرورت تبدیل شود.
وی با اشاره به تعابیر مختلف از حکمرانی گفت: «حکمرانی بیشتر یک مشترک لفظی است تا معنوی» و افزود مفاهیمی مانند حکمرانی خوب، حکمرانی مبتنی بر داده و شواهد و حکمرانی هوشمند از این حوزه شکل گرفتهاند؛ با این حال، به گفته وی، «حکمرانی تابآور» امروز به عنوان یکی از پارادایمهای مورد توجه بازیگران اصلی فضای مجازی جهان مطرح است.
فیروزآبادی نبود رویکرد واحد را یکی از آسیبهای حوزه فضای مجازی در کشور دانست و گفت ایران به «حکمرانی همنوا» نیاز دارد؛ به این معنا که نهادهای مختلف باید مانند اعضای یک ارکستر، تحت یک راهبری هماهنگ فعالیت کنند.
وی افزود: «ما در حوزه فضای مجازی نیازمند حکمرانی همنوا یا ایفای نقش به منزله یک رهبر ارکستر هستیم» و تأکید کرد اختلافات و تعارضات موجود مانع دستیابی به این همنوایی شده است.
فیروزآبادی همچنین با اشاره به تحول فناوری، از ظهور فناوریهایی مانند منظومههای ماهوارهای و هوش مصنوعی سخن گفت و تأکید کرد روشهای سنتی برای مواجهه با این تحولات کافی نیستند.
وی تصریح کرد: «راه نجات، اتخاذ رویکرد تنظیمگری تابآور، همنوا و توانمندسازی ساختارهای شبکهای است.»
پلتفرمها؛ بازیگران جدید عرصه تنظیمگری
سیدمحمدامین آقامیری، دبیر شورای عالی فضای مجازی، نیز با تأکید بر اینکه فضای مجازی صرفاً یک ابزار نیست، آن را یک «جامعه» توصیف کرد که مردم در آن زندگی، کسبوکار، آموزش و تفریح میکنند.
وی با طرح ضرورت تطبیق منطق قانون اساسی با این زیستبوم جدید، گفت: «فضای مجازی یک جامعه است که مردم در آن زندگی، کسبوکار، آموزش و تفریح میکنند.»
آقامیری با انتقاد از مدلهای سنتی تنظیمگری اظهار کرد این مدلها در فضای مجازی دیگر کارایی لازم را ندارند و تعدد مجوزها برای فعالیت سکوها میتواند به نابسامانی منجر شود.
وی توضیح داد که در چنین شرایطی، تنظیمگر یا با سختگیری فعالیتها را متوقف میکند یا به سمت مماشات میرود و در هر دو حالت، ظرفیت حکمرانی آسیب میبیند.
دبیر شورای عالی فضای مجازی تأکید کرد بخش مهمی از تنظیمگری امروز از رفتار مستقیم انسانها به الگوریتمها منتقل شده است و گفت: «کسی که صاحب سکو است، با الگوریتم، تنظیمگری را انجام میدهد.»
وی همچنین بر اهمیت توانمندی حاکمیت برای نظارت بر الگوریتمها و پلتفرمها تأکید کرد و افزود: «وقتی شما پلتفرم را ندارید، تنظیم پلتفرم نیز ندارید.»
تنظیمگری؛ فراتر از اقتصاد دیجیتال
آقامیری در بخش دیگری از سخنان خود تأکید کرد موضوع توسعه سکوهای ایرانی یا نحوه مواجهه با سکوهای خارجی را نباید صرفاً یک بحث اقتصادی یا موضوعی مربوط به محدودسازی دانست.
وی گفت این مسئله با توان تنظیمگری و حتی موجودیت حاکمیت ارتباط دارد و کشوری که بتواند سکوهای خود را در چارچوب اصول و ارزشهایش ایجاد و توسعه دهد، میتواند قدرت تنظیمگری داخلی خود را تثبیت کرده و حتی ارزشها و نگاه حکمرانی خود را به خارج از مرزهایش گسترش دهد.
وی همچنین بر تفکیک «امور حاکمیتی» از «امور غیرحاکمیتی» تأکید کرد و گفت حوزههایی مانند امنیت، توسعههای مادر کشور و سیاست خارجی در فضای مجازی باید دارای اصول و قواعد مشخص و باثبات باشند تا فعالان اقتصادی بتوانند بر مبنای آنها برای سرمایهگذاری و فعالیت بلندمدت برنامهریزی کنند.
آقامیری در پایان هشدار داد اگر تنظیمگری سکوها به شکل صحیح انجام نشود، امکان شکلگیری «دولت توخالی» وجود دارد؛ یعنی ساختاری که ظاهر حاکمیت را دارد اما ابزارهای اعمال حاکمیت در آن تضعیف شده است. وی تأکید کرد تنظیمگری فضای مجازی تنها مسئلهای مرتبط با اقتصاد دیجیتال یا فرهنگ نیست و با استمرار و امتداد حکمرانی کشور ارتباط دارد.
انتهای پیام
