ملینا یقینی، پژوهشگر اندیشکده حکمرانی هوش مصنوعی و حقوق فناوریهای نوین، در یادداشتی به بررسی ضرورتها، چالشها و راهکارهای قانونگذاری در حوزه هوش مصنوعی پرداخته است.
به گزارش پایگاه خبری حکمرانی هوشمند، یقینی معتقد است که هوش مصنوعی به عنوان یکی از برجستهترین دستاوردهای علمی قرن ۲۱، تأثیرات شگرفی بر جنبههای مختلف زندگی عمومی و خصوصی بشر گذاشته است. به باور او، این فناوری با قابلیتهای پیشرفته در پردازش دادهها و تحلیل الگوریتمی، به سرعت در حال گسترش است و امکانات جدیدی را در حوزههای گوناگون مانند بهداشت، حملونقل و ارتباطات فراهم میآورد.
یقینی هشدار میدهد که این پیشرفتها همزمان با چالشهای جدی از جمله نگرانیهای حقوقی، اخلاقی و اجتماعی مواجه است که نیاز به قانونگذاری مناسب و شفاف را اجتنابناپذیر میسازد. او تأکید میکند که نادیده گرفتن این مسائل میتواند پیامدهای منفی قابلتوجهی به همراه داشته باشد.
یقینی با اشاره به قابلیتهای هوش مصنوعی در حوزههای یادگیری عمیق و تحلیل دادههای کلان میگوید که این فناوری در حوزههایی مانند بهداشت، حملونقل و آموزش تحول ایجاد کرده است، اما خطرات و چالشهای اجتماعی، حقوقی و اخلاقی را نیز به دنبال داشته است.
به اعتقاد او، یکی از چالشهای اصلی، عدم وجود قوانین جامع و شفاف در زمینه هوش مصنوعی است که مسائل اساسی مانند مسئولیت حقوقی و حفظ حریم خصوصی را برجسته کرده است.
یقینی تصریح میکند که کشورهای مختلف از جمله اتحادیه اروپا و ایالات متحده رویکردهای متفاوتی برای قانونگذاری در حوزه هوش مصنوعی دارند. او معتقد است که بررسی این رویکردها و وضعیت ایران میتواند به شناسایی نقاط قوت و ضعف سیاستگذاری کمک کند.
این پژوهشگر هدف گزارش خود را تحلیل ضرورتها و چالشهای قانونگذاری در حوزه هوش مصنوعی و ارائه راهکارهایی برای تدوین چارچوبهای قانونی مناسب با تأکید بر شفافیت و مسئولیتپذیری میداند.
یقینی استدلال میکند که هوش مصنوعی با سرعت رشد چشمگیر خود، به تأثیرگذارترین فناوری عصر حاضر تبدیل شده و در حوزههای علمی، صنعتی و اجتماعی فرصتهای نوآورانهای ایجاد کرده است؛ اما این فناوری همچنین چالشهای حقوقی، اخلاقی و اجتماعی بیسابقهای را نیز به وجود آورده است.
به گفته او، یکی از مسائل کلیدی، خلأهای قانونی در تصمیمگیریهای الگوریتمی و مسئولیت حقوقی آنها است. یقینی با ذکر مثال توضیح میدهد که هنگامی که سیستمهای هوش مصنوعی در مواردی چون تأیید وام یا استخدام تصمیمگیری میکنند، مشخص نیست مسئولیت خطاها بر عهده چه کسی است.
او همچنین بر این نکته تأکید دارد که نگرانیهای اخلاقی در زمینه عدالت اجتماعی، به ویژه در مورد الگوهای سوگیرانه الگوریتمها، ضرورت تدوین قوانین مؤثر را افزایش میدهد.
یقینی خاطرنشان میکند که کشورها و سازمانهای بینالمللی رویکردهای متنوعی را اتخاذ کردهاند و در ایران نیز نیاز به سیاستگذاری جامع و بهرهگیری از تجربیات بینالمللی احساس میشود. به باور او، انطباق قوانین با تغییرات سریع این فناوری و اتخاذ رویکردی پیشگیرانه برای حل چالشها و بهرهبرداری از فرصتها ضروری است تا به توسعه پایدار و بهبود کیفیت زندگی کمک کند.
یقینی در ادامه به مرور تجربههای کشورهای مختلف در زمینه قوانین هوش مصنوعی میپردازد:
اتحادیه اروپا:
یقینی توضیح میدهد که اتحادیه اروپا در آوریل ۲۰۲۱ پیشنویس قانون هوش مصنوعی (AI Act) را منتشر کرد که جامعترین چارچوب قانونی جهان محسوب میشود. به گفته او، این چارچوب سیستمها را بر اساس ریسکها دستهبندی میکند:
– ریسک غیرقابلقبول: کاربردهایی که تهدید جدی برای امنیت و حقوق انسان ایجاد میکنند (مانند نظارت گسترده بدون اجازه)
– ریسک بالا: سیستمهایی که به طور مستقیم بر حقوق افراد تأثیر میگذارند (مانند سامانههای استخدامی)
– ریسک محدود: سیستمهایی با اثرات محدود که باید الزامات شفافیت را رعایت کنند
– ریسک پایین: استفاده آزاد با حداقل مقررات
یقینی تأکید میکند که الزامات برای توسعهدهندگان شامل ارزیابی دقیق ریسکها، ثبت و گزارشدهی به سازمانهای ناظر و تضمین امنیت دادهها و حریم خصوصی است. او همچنین اشاره میکند که سیستمهای هوش مصنوعی با کاربردهای مخرب مانند دستکاری رفتار انسان ممنوع هستند.
با این حال، یقینی به چالشهایی در اجراییسازی این مقررات نیز اشاره میکند؛ از جمله عدم وجود استانداردهای فنی هماهنگ بین کشورهای عضو، تنوع در قوانین حریم خصوصی و عدم شفافیت در تعریف مسئولیت قانونی برای خطاهای پیچیده سیستمهای هوش مصنوعی.
ایالات متحده آمریکا:
یقینی استدلال میکند که ایالات متحده به جای رویکرد متمرکز، از مدل غیرمتمرکز و خودتنظیمی در حوزه هوش مصنوعی بهره میبرد. به گفته او، سند راهبرد ملی هوش مصنوعی در سال ۲۰۱۹، اولویتهایی چون نوآوری و رقابت جهانی، حمایت از تحقیقات و ترویج همکاری بین دولت و بخش خصوصی را مطرح میکند.
یقینی معتقد است که این سند بر اخلاق و حقوق بشر تأکید دارد، اما الزام قانونی قویای ندارد. او توضیح میدهد که در این مدل، ورود چارچوبهای اخلاقی از سوی سازمانهایی مانند موسسه ملی استاندارد و فناوری (NIST) و شورای مشورتی هوش مصنوعی مشاهده میشود، اما بسیاری از این قوانین الزامآور نیستند.
به باور یقینی، خلأهای ساختاری شامل نبود قوانین یکپارچه و الزامآور در زمینههایی چون مسئولیت حقوقی، حریم خصوصی و تبعیض الگوریتمی همواره وجود دارد. او همچنین اشاره میکند که پراکندگی قوانین ایالتی منجر به عدم هماهنگی در سطح ملی شده و ضعفهایی در حفاظت از حقوق مصرفکننده و نیروی کار در مواجهه با تصمیمات هوشمند به وجود آورده است.
جمهوری خلق چین:
یقینی تصریح میکند که چین در حوزه هوش مصنوعی رویکردی کاملاً متمرکز و امنیتمحور دارد و هدف آن تبدیل به رهبر جهانی AI تا سال ۲۰۳۰ است. به گفته او، برنامه ملی توسعه این کشور شامل سرمایهگذاریهای کلان در فناوری و زیرساختها، استفاده گسترده از AI در نظامهای امنیتی و نظارتی و کنترل سختگیرانه بر دادهها است.
یقینی اشاره میکند که چین دارای قوانینی نظیر قانون امنیت سایبری (۲۰۱۷) و قانون حفاظت از اطلاعات شخصی (۲۰۲۱) است که کنترل شدیدی بر جمعآوری و انتقال دادهها دارند و همکاری شرکتها با نهادهای دولتی را برای دسترسی به دادهها و الگوریتمها الزامی میکنند.
او در عین حال به چالشهایی مانند نگرانیهای بینالمللی درباره نقض حریم خصوصی و حقوق بشر، فقدان شفافیت در تصمیمگیریهای حکومتی و ضعف در ایجاد چارچوبهای اخلاقی مستقل نیز اشاره میکند.
یقینی با بررسی وضعیت ایران در حوزه قانونگذاری هوش مصنوعی، معتقد است که این حوزه با محدودیتهای زیادی مواجه است:
– عدم وجود قانون جامع: ایران فاقد یک قانون مدون و جامع در زمینه هوش مصنوعی است و قوانین مرتبط عمدتاً پراکنده و ناکافی هستند
– عدم وجود سیاست ملی: برنامهای ملی و استراتژیک با اهداف مشخص برای توسعه و قانونگذاری هوش مصنوعی وجود ندارد
– کمبود نهادهای تخصصی: نهادهای مستقل برای نظارت، ارزیابی و صدور مجوزهای مرتبط با AI وجود ندارند
– زیرساختهای ابتدایی: زیرساختهای دادهای و ابری هنوز در مراحل ابتدایی توسعه قرار دارند و کیفیت دادهها مناسب نیست
– کمبود نیروی متخصص: آموزشهای تخصصی گسترده در زمینه هوش مصنوعی و حقوق فناوری ناقص و محدود است
یقینی هشدار میدهد که این مسائل به محدودیتهایی در دسترسی به دادههای با کیفیت و منابع باز برای توسعه AI منجر میشود.
او در مقایسه ایران با کشورهای پیشرو چنین نتیجهگیری میکند که ایران هنوز به یک قانون جامع نرسیده و در حال توسعه زیرساختهای حقوقی است، در حالی که چین با سیاستگذاری متمرکز نظامهای حقوقی را ایجاد کرده و ایالات متحده با رویکرد خودتنظیمی و غیرمتمرکز از انعطافپذیری بیشتری برخوردار است. یقینی معتقد است که ایران در مسئولیتهای حقوقی کمبود دارد و در حمایت از نوآوری با نقص در ساختار مواجه است. او تأکید میکند که این تفاوتها نیاز به هماهنگیهای بیشتر را در سیاستگذاریهای هوش مصنوعی کشور نمایان میکند.
راهبردهای مؤثر برای قانونگذاری و مدیریت هوش مصنوعی
یقینی در ادامه، راهبردهای زیر را برای قانونگذاری و مدیریت هوش مصنوعی پیشنهاد میکند:
تدوین چارچوبهای قانونی جامع و شفاف:
یقینی معتقد است که برای قانونگذاری مؤثر در حوزه هوش مصنوعی، تدوین چارچوبهای جامع و شفاف حقوقی که تمامی ابعاد این فناوری را پوشش دهد ضروری است. به گفته او، این چارچوب باید شامل جنبههایی همچون مسئولیتپذیری، شفافیت الگوریتمی و حفاظت از دادهها باشد. او با اشاره به تجربه اتحادیه اروپا تأکید میکند که مقررات پیشنهادی AI Act با رویکرد مبتنی بر سطح ریسک میتواند الگویی مناسب برای ایران باشد.
ایجاد نهادهای نظارتی مستقل:
یقینی استدلال میکند که ایجاد نهادهای مستقل برای نظارت بر عملکرد سیستمهای هوش مصنوعی و ارزیابی تأثیرات اجتماعی و حقوقی آنها از اهمیت بالایی برخوردار است. او معتقد است که این نهادها باید توانایی ارزیابی و مداخله در مواقع بروز مشکلاتی همچون سوگیری الگوریتمی یا نقض حریم خصوصی را داشته باشند.
آموزش و توانمندسازی تخصصی:
به گفته یقینی، آموزش متخصصان و تقویت دانش عمومی در زمینه هوش مصنوعی یکی از راهکارهای اساسی برای مدیریت بهتر این فناوری است. او پیشنهاد میکند که دانشگاهها و مراکز آموزشی باید دورههای تخصصی در زمینه هوش مصنوعی، اخلاق فناوری و حقوق مرتبط با آن ارائه دهند.
تدوین استانداردهای اخلاقی و فنی:
یقینی تصریح میکند که تدوین استانداردهای فنی و اخلاقی برای طراحی و پیادهسازی سیستمهای هوش مصنوعی امری حیاتی است. به باور او، این استانداردها باید از طریق مشارکت ذینفعان مختلف از جمله دولت، صنعت، دانشگاهها و جامعه مدنی تدوین شوند تا اطمینان حاصل شود که هوش مصنوعی به صورت اخلاقی و مسئولانه توسعه مییابد.
ارزیابی تأثیرات اجتماعی و زیستمحیطی:
یقینی تأکید میکند که ارزیابی دقیق تأثیرات اجتماعی و زیستمحیطی هوش مصنوعی باید بخشی از فرایند توسعه و پیادهسازی این فناوری باشد. او با ذکر مثال میگوید که اثرات هوش مصنوعی بر اشتغال و نابرابریهای اجتماعی باید به دقت بررسی شود تا سیاستهایی مناسب برای کاهش این تأثیرات تدوین شود.
یقینی در جمعبندی یادداشت خود تأکید میکند که فناوری هوش مصنوعی به عنوان یکی از نوآوریهای برجسته قرن ۲۱، تأثیرات عمیقی بر زندگی بشر دارد، اما چالشهای حقوقی و اجتماعی فراوانی نیز به همراه دارد.
او با اشاره به وضعیت ایران میگوید که کشور ما در این حوزه با کمبود قوانین جامع و زیرساختهای ناکافی مواجه است، در حالی که کشورهای پیشرو مانند اتحادیه اروپا و ایالات متحده رویکردهای متنوعی برای قانونگذاری دارند.
یقینی در پایان نتیجهگیری میکند که ضروری است ایران چارچوبهای قانونی شفاف و مستقلی را توسعه دهد و نهادهای نظارتی ایجاد کند. او همچنین بر اهمیت آموزش تخصصی، تدوین استانداردهای اخلاقی و فنی و ارزیابی تأثیرات اجتماعی این فناوری تأکید میکند و معتقد است که این اقدامات باید در فرآیند تصمیمگیری گنجانده شوند تا به توسعه پایدار و بهبود کیفیت زندگی کمک کنند.
انتهای پیام
