ملینا یقینی، پژوهشگر اندیشکده حکمرانی هوش مصنوعی و حقوق فناوریهای نوین، در یادداشتی به بررسی چالشهای بنیادین حقوق مالکیت فکری در مواجهه با ظهور هوش مصنوعی پرداخته است.
به گزارش پایگاه خبری حکمرانی هوشمند، یقینی معتقد است که هوش مصنوعی به عنوان یک نیروی خلاق و نوآور، توانسته آثاری خلق کند که پیش از این مختص ذهن انسان بوده است. از نگاه او، این مسئله پرسشهای اساسی در مورد مالکیت، اصالت و مسئولیتپذیری را مطرح کرده است. به باور این پژوهشگر، چارچوبهای حقوقی فعلی که بر پایه خلاقیت انسانی بنا شدهاند، در مواجهه با آثار تولیدشده توسط ماشینها با ابهامات جدی روبهرو هستند.
یقینی هشدار میدهد که عدم انطباق قوانین مالکیت فکری با فناوری هوش مصنوعی میتواند به عدم قطعیت حقوقی، کاهش انگیزه نوآوری و تضعیف حقوق صاحبان آثار منجر شود. او تأکید میکند که هوش مصنوعی در حال تبدیل شدن به ابزار اصلی خلق محتوا در بسیاری از صنایع است و توانسته با تولید تصویر، موسیقی، متن، فیلم و حتی اختراعات فناورانه، ساختارهای سنتی را به چالش بکشد.
یقینی با اشاره به وضعیت حقوقی ایران در این حوزه میگوید که کشور ما در حوزههای تکثیر، اختراعات و اسرار تجاری قوانینی را تنظیم کرده است، اما قوانین فعلی در مواجهه با آثار تولیدشده توسط هوش مصنوعی دچار کاستیها و ابهامات جدی است.
به اعتقاد او، وجود این نواقص، ضرورت بازنگری در قوانین حقوق مالکیت فکری را الزامی میکند. یقینی هدف از این بازنگری را ایجاد تعادل بین تشویق نوآوری، حفاظت از حقوق خالقان انسانی و بهرهمندی عادلانه جامعه از دستاوردهای هوش مصنوعی میداند.
این پژوهشگر تصریح میکند که در پژوهش خود به بررسی چالشهای حقوقی و اجرایی حوزه هوش مصنوعی در ایران پرداخته و راهکارهایی برای انطباق نظام حقوقی ایران با واقعیتهای عصر هوش مصنوعی ارائه کرده است.
یقینی استدلال میکند که قوانین فعلی کشور عمدتاً بر پایه خلاقیت انسانی و دخالت مستقیم انسان در فرایند خلق اثر استوار هستند؛ از همین رو، قوانین در مواجهه با آثار تولیدشده توسط هوش مصنوعی دچار ضعف و ابهامات جدی است.
او چالشهای حقوقی را به دو دسته اصلی تقسیم میکند:
چالشهای حقوق مالکیت:
– نبود تعریف قانونی یا رویه قضایی مشخص برای وضعیت مالکیت آثار تولیدشده توسط AI
– عدم وجود قانون یا مقررات اختصاصی در زمینه مالکیت دادههای آموزش هوش مصنوعی
– کمبود ضوابط روشن برای ثبت اختراعات مرتبط با فناوریهای هوشمند و نرمافزارها
– عدم پذیرش نقش هوش مصنوعی در مالکیت فکری و مسئولیت حقوقی ناشی از آن
چالشهای زیرساختی و نهادی:
– فقدان نهادهای تخصصی در حوزه مالکیت فکری AI که بتوانند به صورت تخصصی و بهروز مسائل را رسیدگی کنند
– ضعف در آموزش حقوق فناوریهای نوین و بهروزرسانی مقررات متناسب با پیشرفتهای AI
یقینی با تأکید بر چالشهای موجود، بازنگری در قوانین مالکیت فکری ایران را برای تطبیق با فناوریهای نوین هوش مصنوعی امری ضروری میداند. به باور او، این بازنگری باید با هدف ایجاد تعادل بین تشویق نوآوری، حمایت از حقوق پدیدآورندگان و حفظ منافع عمومی صورت گیرد.
او راهکارهای زیر را برای این بازنگری پیشنهاد میکند:
– تفسیر و توسعه قوانین موجود: در گام اول میتوان با تفسیر و توسعه قوانین موجود تا حدی به چالشهای پیش رو پاسخ داد.
– تصویب قوانین جدید: در بلندمدت، تصویب قوانین جدید و جامع در حوزه مالکیت فکری و هوش مصنوعی ضروری است. یقینی معتقد است که این قوانین باید به طور صریح به مسائل مربوط به مالکیت، مسئولیت و حمایت از آثار خلقشده توسط هوش مصنوعی بپردازند.
– تشکیل کمیتههای تخصصی: تشکیل کمیتههای تخصصی با حضور حقوقدانان، متخصصان هوش مصنوعی و نمایندگان دولت میتواند به بررسی دقیق چالشها و ارائه راهکارهای مناسب کمک کند.
– آموزش و آگاهیسازی: آموزش و آگاهیرسانی به قضات، وکلا و سایر ذینفعان در مورد مسائل حقوقی مرتبط با هوش مصنوعی ضروری است.
یقینی در ادامه به وضعیت کشورهای پیشرو در حوزه حقوق مالکیت فکری و هوش مصنوعی اشاره میکند و معتقد است که هوش مصنوعی مرزهای سنتی حقوق مالکیت فکری را به شدت به چالش کشیده است. به گفته او، کشورهای پیشرو گرچه هنوز در بسیاری جنبهها در حال آزمایش و توسعه مقررات هستند، اما با پذیرش ضرورت بازنگری و اصلاح، به سمت چارچوبهای نوین حرکت میکنند.
اتحادیه اروپا:
یقینی توضیح میدهد که اتحادیه اروپا تاکنون تأکید داشته که «مؤلف» یا «مخترع» باید یک شخص حقیقی (انسان) باشد و سیستمهای AI نمیتوانند به عنوان مخترع ثبت شوند. به گفته او، گزارشها و توصیههای کمیسیون اروپا به بازنگری در قوانین فعلی اشاره دارند تا جایگاه جدیدی برای نقش AI در خلق آثار ایجاد شود، اما تاکنون تغییرات قانونی اساسی اعمال نشده است.
ایالات متحده آمریکا:
یقینی استدلال میکند که آمریکا به جای تغییر قوانین مالکیت فکری، بیشتر به توسعه راهنماهای کاربردی و تقویت همکاریهای خصوصی برای محافظت از داراییهای هوشمند و دادهها تمرکز کرده است. به باور او، در مورد مالکیت دادههای آموزش و تولید AI، قوانین حفظ حریم خصوصی و توافقات قراردادی مهمترین ابزارهای حقوقی به شمار میروند.
چین:
یقینی اشاره میکند که چین قوانینی برای حفاظت از دادهها دارد که به شدت به کنترل دسترسی و استفاده از دادهها میپردازد. او معتقد است که این قوانین بر مالکیت دادهها تأکید دارند و تأثیر مستقیم بر حقوق مالکیت فکری هوش مصنوعی دارند. به گفته یقینی، چین در عین حال که حقوق مالکیت فکری را محترم میشمارد، به طور گسترده از AI برای خلق آثار و اختراعات استفاده میکند و رویکرد عملی برای کاربرد AI دارد.
یقینی در ادامه، راهکارهای زیر را برای حل چالشها و انطباق نظام حقوقی ایران با واقعیتهای عصر هوش مصنوعی پیشنهاد میکند:
بازنگری و اصلاح قوانین مالکیت فکری:
– اضافه کردن تعریف و جایگاه حقوقی مشخص برای آثار و اختراعات تولیدشده توسط هوش مصنوعی
– تدوین مقررات اختصاصی برای مالکیت دادههای آموزش و تولید هوش مصنوعی
– ایجاد تمایز حقوقی بین آثار کاملاً تولیدشده توسط AI و آثار همراه با دخالت انسانی
ایجاد نهادهای تخصصی و تخصصیسازی مجریان حقوقی:
– تشکیل کمیته یا سازمان تخصصی مالکیت فکری مرتبط با فناوریهای نوین و هوش مصنوعی
– آموزش قضات و حقوقدانان در زمینه فناوریهای پیشرفته و چالشهای حقوقی آنها
حمایت از نوآوری و توسعه فناوری:
– حمایت از ثبت اختراعات مبتنی بر فناوریهای هوش مصنوعی با تدوین راهنماهای مشخص
– ترویج پژوهشهای مشترک میان بخش فناوری و حقوق
همکاریهای بینالمللی:
– مشارکت فعال در کنوانسیونها و معاهدات بینالمللی مرتبط با حقوق مالکیت فکری و هوش مصنوعی
– تبادل تجارب با کشورهای پیشرو و تطبیق قوانین داخلی با استانداردهای جهانی
یقینی در جمعبندی یادداشت خود تأکید میکند که هوش مصنوعی با قابلیتهای بیسابقهای در تولید آثار خلاقانه، نوآوری و اختراع، ساختارهای سنتی را به چالش کشیده و ابهامات متعددی را در زمینههای مالکیت، مسئولیت، اصالت و قابلیت حمایت ایجاد نموده است.
او با تأکید بر اهمیت تدوین یک استراتژی ملی جامع در حوزه حقوق مالکیت فکری و هوش مصنوعی، ابراز میدارد که بازنگری در قوانین و اتخاذ رویکردهای نوآورانه، نه تنها به حل چالشهای موجود کمک میکند، بلکه فرصتهای جدیدی را برای توسعه اقتصادی، نوآوری و رقابتپذیری در سطح بینالمللی فراهم میسازد.
یقینی در پایان خاطرنشان میکند که ایران نیز با توجه به سرعت رشد فناوریهای AI و اهمیت آن در توسعه اقتصادی و علمی، نیازمند بازنگری فوری و جدی در قوانین مالکیت فکری است تا بتواند از فرصتهای نوآوری بهرهمند شده و چالشهای حقوقی را به حداقل برساند.
انتهای پیام
