رئیس پژوهشکده اسلام تمدنی با تأکید بر ضرورت بهرهگیری مسئولانه از فناوریهای نوین در تحقیقات علمی، هشدار داد که سپردن ایدهپردازی، تحلیل و نگارش پژوهش به هوش مصنوعی، اصالت علمی را تهدید میکند.
به گزارش پایگاه خبری حکمرانی هوشمند، سید مجید ظهیری درباره نقش هوش مصنوعی در فرآیند پژوهش اظهار کرد: «اساساً در پژوهش چیزی به نام شتاب معنا ندارد، بلکه آنچه اهمیت دارد حرکت است؛ حرکتی که از جنس صیرورت، خلاقیت، نوآوری، ایدهپردازی و نقد علمی است.»
وی با بیان اینکه این فناوری تنها زمانی مفید خواهد بود که در جایگاه ابزار باقی بماند، افزود: «اگر هوش مصنوعی در حد یک ابزار باقی بماند، همانند سایر فناوریها میتواند در خدمت پژوهش قرار گیرد، اما زمانی که از جایگاه ابزار خارج شده و کنترل ذهن، زبان و قوه خلاقه پژوهشگر را در دست بگیرد، باید نسبت به پیامدهای آن با حساسیت برخورد کرد.»
رئیس پژوهشکده اسلام تمدنی، رعایت اخلاق پژوهش و راستیآزمایی منابع را شرط استفاده صحیح از این فناوری دانست و تصریح کرد: «خلاقیت، تفکر انتقادی و ایدهپردازی، همچنان مهمترین سرمایه هر پژوهشگر است.»
وی با اشاره به پیامدهای اتکای بیش از حد به هوش مصنوعی گفت: «خطر اصلی آنجاست که پژوهشگر مسیر دشوار “شدن” و رشد علمی را فدای رسیدن سریع به خروجی ظاهراً کامل کند.» به گفته وی، واگذاری طراحی مسئله و ساختار منطقی پژوهش به ماشین، پژوهشگر را «از جایگاه خالق اثر به یک اپراتور منفعل تبدیل میکند.»
ظهیری با اشاره به چالشهای اخلاقی این حوزه اظهار کرد: «پژوهش در طول تاریخ با جعل، تقلب و تخلف علمی روبهرو بوده و امروز نیز گسترش هوش مصنوعی، نگرانیهای تازهای در این زمینه ایجاد کرده است.» وی تأکید کرد: «مهمترین عامل صیانت از اخلاق پژوهش، خود پژوهشگر و تقوای علمی اوست.»
رئیس پژوهشکده اسلام تمدنی از «تنبلی شناختی و کاهش توان تفکر انتقادی» بهعنوان مهمترین آسیبهای استفاده بیضابطه از هوش مصنوعی یاد کرد و گفت: هنگامی که تحلیل دادهها و استدلالهای علمی بهطور کامل به هوش مصنوعی واگذار شود، تواناییهای فکری پژوهشگر به مرور تضعیف خواهد شد.
وی همچنین هشدار داد که متون تولیدشده توسط هوش مصنوعی، اگرچه ممکن است روان و متقاعدکننده به نظر برسند، اما «ممکن است از نظر معرفتشناختی فاقد انسجام و عمق باشند» و در بلندمدت به تولید آثاری منجر شوند که «استاندارد ظاهری دارند، اما فاقد نوآوری و زایش علمی هستند.»
ظهیری با تأکید بر اینکه پژوهشگر نباید به هیچ چیز جز خلاقیت، مهارت، زبان و تفکر خود تکیه کند، اظهار کرد: «هوش مصنوعی تنها یک ابزار است.» وی افزود: «تفکر انتقادی، شک، ارزیابی و خلق ایدههای نو، ویژگی ذهن انسان است و الگوریتمها تنها قادر به بازتولید الگوهای موجود هستند، نه خلق مفاهیم کاملاً بدیع یا کشف روابط پنهان میان پدیدهها.»
رئیس پژوهشکده اسلام تمدنی درباره خطر تولید اطلاعات نادرست توسط مدلهای زبانی نیز گفت: «استفاده از این ابزار باید همواره با کنترل و راستیآزمایی همراه باشد، بهویژه در بخش ارجاعات و منابع.» وی توضیح داد که پدیده «توهم هوش مصنوعی» ممکن است باعث تولید منابع، نویسندگان یا شناسههای جعلی شود و استفاده بدون بررسی از این اطلاعات، اعتبار پژوهش را زیر سؤال ببرد.
وی با اشاره به الزامات اخلاق پژوهش تصریح کرد: «ایده، تحلیل، ادبیات و زبان پژوهش باید متعلق به خود پژوهشگر باشد و نباید از هوش مصنوعی خواست که به جای او فکر یا نگارش کند.» به گفته وی، انتشار متن تولیدشده توسط هوش مصنوعی به نام پژوهشگر، «نوعی سرقت ادبی نوین و نقض اصل شفافیت» محسوب میشود.
ظهیری در ادامه، ابلاغ آییننامه وزارت علوم درباره استفاده از هوش مصنوعی در پژوهش را اقدامی مثبت ارزیابی کرد و گفت: «این دستورالعملها باید بهصورت مستمر بهروزرسانی شوند.» وی همچنین بر تدوین دستورالعملهای تخصصی از سوی دانشگاهها، کمیتههای اخلاق پژوهش و نشریات علمی تأکید کرد.
رئیس پژوهشکده اسلام تمدنی با بیان اینکه تعادل میان فناوری و اصالت علمی باید حفظ شود، اظهار کرد: «هوش مصنوعی میتواند در نقش دستیار پردازش برای ساماندهی دادهها، استخراج کلیدواژهها، جستوجوی پیشینه پژوهش یا اصلاح نگارشی به کار گرفته شود، اما تحلیل، استدلال و نتیجهگیری باید کاملاً بر عهده پژوهشگر باشد.»
وی در پایان درباره نرمافزارهای تشخیص استفاده از هوش مصنوعی نیز گفت: این ابزارها «چندان قابل اعتماد نیستند» و تأکید کرد که داوران و ارزیابان متخصص، با بررسی عمق تحلیل، انسجام استدلال و سبک نگارش، بهتر از هر الگوریتمی میتوانند اصالت یک اثر علمی را تشخیص دهند.
کارشناسان معتقدند استقرار حکمرانی هوشمند در حوزه پژوهش، علاوه بر تدوین مقررات بهروز، نیازمند تقویت اخلاق علمی، شفافیت در استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی و حفظ نقش محوری اندیشه و خلاقیت پژوهشگران است.
انتهای پیام
