به گزارش پایگاه خبری حکمرانی هوشمند، دهمین پیش‌نشست همایش ملی دین، فرهنگ و رسانه‌های نوین با موضوع «بایسته‌های حکمرانی پلتفرم‌های صوت و تصویر در ایران؛ از چارچوب‌های سیاستی تا الزامات اجرایی» در سالن جلسات دانشکده دین و رسانه سازمان صداوسیما برگزار شد.
در این نشست، دکتر سید مرتضی اسماعیلی‌طبا، مدیر گروه مدیریت دانشگاه ادیان و مذاهب، و دکتر محمد گاپله، مدیر سواد رسانه‌ای معاونت فضای مجازی سازمان صداوسیما، ابعاد مختلف تنظیم‌گری رسانه‌های صوتی و تصویری را بررسی کردند. دکتر سیدعلی محمد رضوی، مدیر گروه ارتباطات دانشکده دین و رسانه نیز دبیری این نشست را بر عهده داشت.
پلتفرم‌های دیجیتال به بازیگران اصلی فضای رسانه‌ای تبدیل شده‌اند
رضوی در ابتدای نشست با اشاره به تغییرات گسترده در ساختار رسانه‌ها، حکمرانی پلتفرم‌های صوت و تصویر را از موضوعات مهم نظام حکمرانی در شرایط کنونی دانست. به گفته وی، توسعه پلتفرم‌های دیجیتال موجب شده است الگوهای سنتی تولید و انتشار محتوا دستخوش تغییر شوند و بازیگران جدیدی در عرصه رسانه شکل بگیرند.
وی در همین زمینه اظهار کرد: «پلتفرم‌های دیجیتال دیگر صرفاً ابزارهای فنی نیستند» و به بازیگرانی تبدیل شده‌اند که در شکل‌دهی به محیط رسانه‌ای، الگوهای مصرف فرهنگی و جریان اطلاعات نقش مؤثری دارند.
دبیر نشست همچنین تأکید کرد که حکمرانی این پلتفرم‌ها نباید صرفاً به نظارت بر محتوا محدود شود؛ چراکه فعالیت آنها با موضوعات حقوقی، فرهنگی، اجتماعی و سیاسی نیز ارتباط دارد و طراحی الگوی مطلوب باید همه این ابعاد را در نظر بگیرد.
رضوی با اشاره به وجود مقررات و اسناد سیاستی در این حوزه، یکی از مسائل اصلی را فاصله میان چارچوب‌های مصوب و نحوه اجرای آنها دانست و بر ضرورت شفاف شدن مرز مسئولیت نهادهای حاکمیتی و خود پلتفرم‌ها تأکید کرد.
نبود قانون جامع و ساختار مستقل تنظیم‌گری
اسماعیلی‌طبا در ادامه نشست، بررسی کارشناسی وضعیت حکمرانی فضای مجازی را از مسئولیت‌های مراکز علمی و دانشگاهی دانست و گفت دانشگاه‌ها باید با شناسایی مسائل موجود، پیشنهادهای اصلاحی را در اختیار مسئولان قرار دهند.
وی با بیان اینکه نظارت بر رسانه‌های جدید به دلیل گستردگی و پیچیدگی فعالیت پلتفرم‌ها با دشواری‌های بیشتری همراه شده است، خاطرنشان کرد: حکمرانی نباید تنها بر اقدامات محدودکننده استوار باشد، بلکه باید هم‌زمان از ابزارهای سلبی و ایجابی برای کاهش آسیب‌ها و استفاده مناسب از ظرفیت‌های فضای مجازی بهره بگیرد.
مدیر گروه مدیریت دانشگاه ادیان و مذاهب، نبود قانون جامع، شفاف، به‌روز و برخوردار از ضمانت اجرای کافی را یکی از مشکلات اساسی این حوزه عنوان کرد. به گفته او، طرح‌هایی مانند طرح صیانت و طرح اداره سازمان صداوسیما در سال‌های گذشته مطرح شده‌اند، اما این روندها هنوز به نتیجه مورد انتظار نرسیده‌اند.
اسماعیلی‌طبا اختلاف در نحوه رسیدگی قضایی به پرونده‌های مرتبط با پلتفرم‌ها را از پیامدهای نبود چارچوب حقوقی روشن دانست و افزود که در برخی موارد، درباره مسئولیت ناشر محتوا یا مالک پلتفرم برداشت‌های متفاوتی وجود دارد.
وی همچنین بر ضرورت ایجاد نهادی با جایگاه مشخص، استقلال کافی و صلاحیت روشن برای انجام وظایف تنظیم‌گری تأکید کرد و پرهیز از تعارض منافع را از الزامات ساختار مطلوب دانست.
استقلال ساترا و ضرورت تعیین حدود اختیارات نهادهای ناظر
اسماعیلی‌طبا با تشریح مراحل حکمرانی، توضیح داد که این فرایند باید با تعیین اهداف و مأموریت‌های کلان آغاز شود و پس از آن، سیاست‌گذاری، قانون‌گذاری، تنظیم‌گری، تدوین مقررات اجرایی، صدور مجوز و نظارت در دستور کار قرار گیرد. در نهایت نیز عملکرد مجموعه باید به‌صورت مستمر ارزیابی شود.
وی نبود ارزیابی دوره‌ای را عاملی برای مشخص نشدن میزان موفقیت سیاست‌ها و شناسایی نشدن مشکلات اجرایی دانست و بر ضرورت تبدیل بازخوردگیری به یکی از اجزای اصلی چرخه حکمرانی تأکید کرد.
این استاد دانشگاه در بخش دیگری از سخنان خود، با اشاره به واگذاری مسئولیت نظارت بر پلتفرم‌های صوت و تصویر فراگیر به سازمان تنظیم مقررات رسانه‌های صوت و تصویر فراگیر در فضای مجازی (ساترا) بر اساس مصوبه شورای عالی انقلاب فرهنگی در سال ۱۴۰۰، پرسش‌هایی درباره مبانی حقوقی، حدود اختیارات و نحوه فعالیت این نهاد مطرح کرد.
او یکی از موضوعات مهم در این زمینه را نسبت سازمان صداوسیما و ساترا دانست؛ زیرا صداوسیما خود در بازار تولید و انتشار محتوای صوتی و تصویری فعالیت دارد و هم‌زمان، نهاد تنظیم‌گر پلتفرم‌های رقیب نیز در ساختار این سازمان مستقر است.
اسماعیلی‌طبا در این باره گفت: «استقلال نهادی و روشن بودن حدود اختیارات، از موضوعات مهم در طراحی ساختار تنظیم‌گری است.»
وی همچنین تعیین دقیق قلمرو مفهوم «صوت و تصویر فراگیر» را ضروری دانست و بر لزوم مشخص شدن حدود صلاحیت ساترا و وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی برای جلوگیری از تداخل وظایف و اختلاف در صدور مجوزها تأکید کرد.
به اعتقاد او، تنظیم‌گر باید میان اهداف فرهنگی و دینی، حقوق مخاطبان و پایداری اقتصادی صنعت رسانه توازن برقرار کند. شفافیت مقررات، مشارکت فعالان رسانه‌ای در تدوین دستورالعمل‌ها، فراهم بودن امکان اعتراض به تصمیم‌های نهاد ناظر و بررسی آثار مقررات بر نوآوری و سرمایه‌گذاری نیز از دیگر موضوعاتی بود که وی مطرح کرد.
پنج محور پیشنهادی برای اصلاح حکمرانی پلتفرم‌ها
اسماعیلی‌طبا در بخش دیگری از نشست، پنج محور را برای اصلاح نظام حکمرانی پلتفرم‌های صوت و تصویر مطرح کرد. نخستین پیشنهاد او تدوین مقررات جامع، به‌روز و دارای ضمانت اجرا و مشخص شدن مرجع تصویب قوانین و جایگاه اسناد بالادستی بود.
ایجاد ساختاری مستقل، فراقوه‌ای و فرافـرهنگی برای تنظیم‌گری، دومین پیشنهاد این استاد دانشگاه بود. وی همچنین ارزیابی مستمر عملکرد نهاد تنظیم‌گر بر اساس شاخص‌های مشخص را ضروری دانست.
توجه هم‌زمان به سیاست‌های محدودکننده و حمایتی، محور چهارم پیشنهادهای او را تشکیل می‌داد. به گفته اسماعیلی‌طبا، حمایت از تولید داخلی، تقویت صنعت رسانه و ارتقای سواد رسانه‌ای باید در کنار نظارت و اعمال مقررات مورد توجه قرار گیرد.
ایجاد سازوکاری مشخص برای حل اختلاف میان پلتفرم‌ها و نهادهای تنظیم‌گر نیز پنجمین پیشنهاد او بود؛ اقدامی که می‌تواند از طولانی شدن منازعات و بلاتکلیفی فعالان رسانه‌ای جلوگیری کند.
۴۵ درصد جامعه مخاطب شبکه نمایش خانگی هستند
گاپله در ادامه نشست، با اشاره به نتایج یک پیمایش ملی درباره مصرف رسانه‌ای کاربران شبکه نمایش خانگی، بر ضرورت شناخت رفتار واقعی مخاطبان پیش از تدوین سیاست‌های اجرایی تأکید کرد.
به گفته وی، این پیمایش با جامعه آماری حدود دو هزار و ۵۰۰ نفر از افراد بالای ۱۵ سال و با همکاری مرکز پژوهش‌ها، مرکز رشد امام صادق(ع) و مرکز متا انجام شده است. در این مطالعه، افرادی که دست‌کم ۲۰ دقیقه از شبکه نمایش خانگی استفاده کرده‌اند، به‌عنوان مخاطب در نظر گرفته شده‌اند.
گاپله با استناد به نتایج مرحله نخست این پژوهش اعلام کرد که حدود ۴۵ درصد جامعه مورد مطالعه مخاطب شبکه نمایش خانگی هستند. وی در عین حال گفت حدود ۶۹ درصد مخاطبان بررسی‌شده، محتوای ایرانی این شبکه را از مسیرهای رایگان و غیررسمی تماشا می‌کنند؛ وضعیتی که می‌تواند بر درآمد و پایداری اقتصادی پلتفرم‌های داخلی تأثیر بگذارد.
بر اساس آمار ارائه‌شده در نشست، حدود ۳۰.۸ درصد مخاطبان محتوای ایرانی شبکه نمایش خانگی از طریق تلگرام و شبکه‌های اجتماعی به این محصولات دسترسی پیدا می‌کنند و نزدیک به ۲۲ درصد نیز از ماهواره استفاده می‌کنند.
گاپله تأکید کرد که در تحلیل این آمار باید میان مشاهده محتوا از مسیرهای مختلف و استفاده از اشتراک قانونی پلتفرم‌ها تفاوت قائل شد.
وی همچنین تصور تقابل مستقیم صداوسیما و شبکه نمایش خانگی را نادرست دانست و توضیح داد که سبد مصرف رسانه‌ای کاربران تنوع پیدا کرده است؛ به‌طوری که یک فرد می‌تواند به‌صورت هم‌زمان از تلویزیون، شبکه‌های اجتماعی و پلتفرم‌های نمایش خانگی استفاده کند.
مصرف خانوادگی محتوا و ضرورت توجه به حقوق مخاطبان
مدیر سواد رسانه‌ای معاونت فضای مجازی سازمان صداوسیما با اشاره به نتایج پیمایش درباره شیوه تماشای محصولات شبکه نمایش خانگی گفت نزدیک به نیمی از کاربران اعلام کرده‌اند که این محتواها را در کنار اعضای خانواده تماشا می‌کنند.
به گفته او، این موضوع ضرورت توجه به هویت اسلامی، سبک زندگی، حقوق مخاطبان و ملاحظات مرتبط با خانواده و کودکان را در سیاست‌گذاری رسانه‌ای برجسته می‌کند.
گاپله همچنین اعلام کرد حدود نیمی از پاسخ‌دهندگان گفته‌اند هنگام تماشای برخی محصولات شبکه نمایش خانگی در حضور خانواده احساس خجالت می‌کنند و نیم دیگر چنین احساسی نداشته‌اند. وی این نتیجه را نشانه‌ای از تفاوت دیدگاه‌ها و نگرش‌های مخاطبان دانست.
مشکلات فنی از جمله مصرف بالای اینترنت، قطعی و وصلی، تأخیر در بارگذاری و کیفیت پایین تصویر نیز از دیگر موضوعاتی بود که در پاسخ‌های کاربران مورد توجه قرار گرفته است.
او با اشاره به آگاهی محدود مخاطبان از ساختار تنظیم‌گری رسانه‌ای گفت حدود ۷۵ درصد مخاطبان شبکه نمایش خانگی از هویت نهاد ناظر بر پلتفرم‌های صوت و تصویر در ایران اطلاع نداشته‌اند. به اعتقاد وی، این مسئله ضرورت اطلاع‌رسانی عمومی درباره وظایف و اختیارات نهادهای تنظیم‌گر را نشان می‌دهد.
تعدد نهادهای مسئول و دشواری پیش‌بینی‌پذیری در بازار رسانه
گاپله با اشاره به مطالعات انجام‌شده درباره ساختار حکمرانی رسانه‌های صوت و تصویر، از نقش‌آفرینی ۱۴ نهاد در کنار ساترا و سازمان صداوسیما در حوزه‌های مرتبط با سیاست‌گذاری، تنظیم‌گری، تصویب مقررات، ارائه خدمات و تخصیص منابع خبر داد.
وی تعدد نهادهای اثرگذار را لزوماً به معنای هماهنگی میان آنها ندانست و گفت مشخص نبودن حدود وظایف و صلاحیت‌ها می‌تواند به تداخل مسئولیت‌ها و بروز اختلاف منجر شود.
او برای توضیح این مسئله به تغییر قالب عرضه محتوا اشاره کرد؛ به‌گونه‌ای که ممکن است با تبدیل کتاب به پادکست یا انتقال محتوا از رسانه مکتوب به رسانه صوتی و تصویری، درباره مرجع صدور مجوز و نهاد مسئول نظارت اختلاف ایجاد شود.
گاپله پیش‌بینی‌پذیری را یکی از شاخص‌های مهم تنظیم‌گری عنوان کرد و گفت فعالان صنعت رسانه باید بتوانند بر اساس مقررات مشخص، برای سرمایه‌گذاری، تولید و عرضه محصولات خود برنامه‌ریزی کنند. از نگاه او، نامشخص بودن زمان و شرایط عرضه یک اثر پس از صرف هزینه‌های سنگین تولید، می‌تواند ریسک سرمایه‌گذاری را افزایش دهد و انگیزه مشارکت بخش خصوصی را کاهش دهد.
وی همچنین با اشاره به اجرا نشدن برخی برنامه‌های حمایتی از تولید محتوای داخلی، تأکید کرد سیاست‌گذاری رسانه‌ای نباید تنها به تعیین محدودیت‌ها و الزامات معطوف باشد، بلکه باید ابزارهای تقویت تولید و پایداری اقتصادی پلتفرم‌ها را نیز فراهم کند.
تنظیم‌گری فراتر از ممیزی و محدودسازی محتوا
گاپله تنظیم‌گری را یکی از ابزارهای اجرایی حکمرانی رسانه دانست و توضیح داد که این ابزار باید با اتکا به سیاست‌ها و مقررات مشخص، رفتار بازیگران را اصلاح کند و میان منافع عمومی، الزامات حاکمیتی و پویایی بازار تعادل برقرار سازد.
وی تصریح کرد: تنظیم‌گری صرفاً به معنای نظارت بر محتوا و اعمال محدودیت نیست، بلکه باید موضوعاتی مانند صدور مجوز، نظارت، تشویق و تنبیه، حمایت از صنعت، حفاظت از حقوق مخاطبان و ایجاد فضای رقابتی را نیز در بر بگیرد.
به گفته مدیر سواد رسانه‌ای معاونت فضای مجازی سازمان صداوسیما، مشارکت دانشگاه‌ها، انجمن‌های تخصصی، جامعه مدنی و کاربران در فرایند تنظیم‌گری اهمیت دارد؛ چراکه این مشارکت می‌تواند شناخت نهاد مسئول از واقعیت‌های بازار و جامعه را افزایش دهد و به بهبود کیفیت مقررات کمک کند.
وی همچنین با اشاره به انتقادهای مختلف درباره محتوای شبکه نمایش خانگی، از جمله بازنمایی مصرف دخانیات، خشونت، مشروبات الکلی و اعتیاد، بر ضرورت ارزیابی عملکرد تنظیم‌گر از دیدگاه‌های گوناگون تأکید کرد.
گاپله با بیان اینکه بخش بزرگی از مخاطبان، نهاد تنظیم‌گر را بیشتر به‌عنوان مرجع ممیزی و سانسور می‌شناسند، گفت تنظیم‌گری مطلوب باید کارکردهای گسترده‌تری داشته باشد و میان الزامات فرهنگی، حقوق کاربران، اقتصاد رسانه و مسئولیت‌پذیری پلتفرم‌ها توازن برقرار کند.
انحصار بازار؛ تهدیدی برای رقابت و سرمایه‌گذاری رسانه‌ای
یکی دیگر از موضوعات مطرح‌شده در این نشست، تمرکز بازار شبکه نمایش خانگی و احتمال شکل‌گیری انحصار بود. گاپله با اشاره به برآورد مطرح‌شده در نشست گفت سهم یکی از پلتفرم‌های بزرگ از بازار شبکه نمایش خانگی بیش از ۵۰ درصد است.
وی تأکید کرد باید شرایطی فراهم شود که پلتفرم‌های کوچک‌تر نیز امکان حضور در بازار، همکاری با اپراتورها و عرضه محصولات خود را داشته باشند. به گفته او، استفاده یک پلتفرم بزرگ از موقعیت بازار برای محدود کردن همکاری سایر پلتفرم‌ها با اپراتورها می‌تواند رقابت را تضعیف کند و فرصت دسترسی مستقیم تولیدکنندگان به مخاطبان را کاهش دهد.
گاپله با اشاره به مدل‌های اقتصادی متفاوت پلتفرم‌ها، از جمله درآمد حاصل از اشتراک، تبلیغات و فروش ترافیک، خاطرنشان کرد سیاست‌گذاری باید واقعیت‌های اقتصادی این بازار را در نظر بگیرد.
او همچنین حمایت از رقابت، توجه به مالکیت فکری، تسهیل دسترسی به بازار و فراهم کردن امکان درآمدزایی پایدار برای تولیدکنندگان را از الزامات حکمرانی رسانه دانست.
وی در جمع‌بندی این بخش، سه حوزه حاکمیت، صنعت رسانه و جامعه مخاطبان را دارای دغدغه‌های متفاوت توصیف کرد و گفت: «هنر تنظیم‌گر در این است که میان این سه حوزه توازن ایجاد کند و اجازه ندهد توجه به یک بخش، سایر ابعاد را نادیده بگیرد.»
حکمرانی هوشمند و مشارکتی؛ ضرورت آینده تنظیم‌گری رسانه
گاپله در بخش پایانی سخنان خود، با اشاره به تجربه حدود یک دهه فعالیت ساترا، چالش‌های حقوقی، ساختاری، سیاستی و اقتصادی را از مسائل پیش روی این نهاد دانست و بر ضرورت تقویت استقلال ساختاری و مالی تنظیم‌گر تأکید کرد.
وی همچنین نظارت بر عملکرد خود نهاد تنظیم‌گر را ضروری دانست و گفت همان‌گونه که پلتفرم‌ها باید پاسخ‌گو باشند، عملکرد نهاد ناظر نیز باید بر اساس معیارهای مشخص ارزیابی شود. شفافیت، پیش‌بینی‌پذیری، پاسخ‌گویی، کنترل تعارض منافع و انتشار گزارش‌های عملکرد از جمله شاخص‌های مورد اشاره او بود.
گاپله با اشاره به تحولات فناوری، از جمله گسترش امکان اتصال مستقیم تلفن‌های همراه به اینترنت ماهواره‌ای، اظهار کرد این فناوری‌ها می‌توانند شیوه‌های دسترسی به محتوا و امکان اعمال نظارت را تغییر دهند و مسائل تازه‌ای را پیش روی نظام حکمرانی رسانه قرار دهند.
وی در جمع‌بندی سخنان خود، حرکت به سمت «حکمرانی هوشمند، نوآورانه و مشارکتی» را ضروری دانست و تأکید کرد اصلاح نظام حکمرانی رسانه باید بر شناخت واقعیت‌های مصرف رسانه‌ای، شفاف‌سازی مسئولیت نهادها، حمایت از رقابت و پایداری اقتصادی صنعت، حفاظت از حقوق مخاطبان و تقویت مسئولیت‌پذیری پلتفرم‌ها استوار باشد.
در بخش پایانی نشست نیز اسماعیلی‌طبا بر لزوم آمادگی سیاست‌گذاران برای مواجهه با فناوری‌های نوین و بررسی تطبیقی تجربه کشورهای دیگر در زمینه تنظیم‌گری رسانه‌ها تأکید کرد. گاپله نیز تدوین شاخص‌های روشن برای ارزیابی عملکرد نهادهای تنظیم‌گر، شناسایی نقاط آسیب‌پذیر و کنترل تعارض منافع را ضروری دانست.
این نشست با تأکید بر ضرورت اصلاح ساختارها و مقررات موجود به پایان رسید؛ اصلاحاتی که تحقق آنها می‌تواند زمینه افزایش شفافیت، پاسخ‌گویی و هماهنگی میان حاکمیت، صنعت رسانه و جامعه مخاطبان را فراهم کند.
انتهای پیام
