امیرحسین تکیان، پژوهشگر اندیشکده حکمرانی خوب سلامت، در یادداشتی به بررسی مسائل اجتماعی تأثیرگذار بر نظام سلامت کشور پرداخته و برای هر یک از این مسائل، راهکارهای سیاستی ارائه کرده است.
سلامت؛ شاخص کلیدی توسعهیافتگی جوامع
تکیان معتقد است که حوزه سلامت یکی از مهمترین بخشهای هر جامعهای محسوب میشود. به گفته وی، عملکرد مطلوب حوزه سلامت باعث میشود که امید به زندگی افراد جامعه افزایش پیدا کند و زندگی بانشاطی داشته باشند.
این پژوهشگر تأکید میکند که مسائل اجتماعی میتوانند عملکرد این حوزه را دچار خدشه کنند. به باور تکیان، هر چند که برای مسائل اجتماعی تعاریف مختلفی وجود دارد، اما بهطور خلاصه میتوان گفت که مسائل اجتماعی قبح اخلاقی دارند و هنجارهای اجتماعی جامعه را میشکنند.
وی از جمله مسائل اجتماعی مربوط به حوزه سلامت به مواردی چون مصرف خودسرانه دارو، بیاعتمادی به پزشک و تبعیض در دریافت خدمات سلامت اشاره کرده است.
ضرورت و اهداف پژوهش
تکیان استدلال میکند که یکی از ضروریترین و مهمترین شاخصهای یک جامعه، سلامت است. به گفته وی، سلامت علاوه بر این که به شادابی و تندرستی یک جامعه میانجامد، به افزایش مشارکت اقتصادی و بهرهوری نیز منجر میشود.
این پژوهشگر تصریح میکند که همه این نتایج نشان میدهد که باید به این بخش توجه ویژهای کرد. وی هشدار میدهد که یکی از عواملی که بخش سلامت را دچار تهدید میکند، مسائل اجتماعی است.
تکیان هدف این پژوهش را بررسی مسائل اجتماعی حوزه سلامت کشور و پس از یافتن مهمترین این مسائل، ارائه راهکار برای حل آنها عنوان کرده است.
روششناسی پژوهش
تکیان در تشریح روششناسی این پژوهش توضیح میدهد که در اولین مرحله، سعی شده است رابطه بین مشکلات نظام سلامت و مسائل اجتماعی نظام سلامت یافت شود.
به گفته وی، برای انجام این مهم با متخصصان و خبرگان حوزه سلامت بهصورت عمیق نیمهساختارمند مصاحبه شده است و به این طریق فهرستی از روابط مشکلات نظام سلامت و مسائل اجتماعی یافت شده است.
تکیان همچنین اشاره میکند که در گام بعدی پژوهش، کوشش شده است تا مسائل اجتماعی نظام سلامت اولویتبندی شود و برای رسیدن به این هدف از پرسشنامه استفاده شده است.
وی جامعه هدف این مرحله از پژوهش را افراد مطلع، سیاستگذاران و خبرگان حوزه اجتماعی معرفی کرده و میگوید در مرحله سوم و آخر، تیم پژوهش پیشنهاداتی برای حل این مسائل اجتماعی ارائه کردهاند.
تعریف مسائل اجتماعی
تکیان در تعریف مسائل اجتماعی توضیح میدهد که هر جامعه انسانی برای آن که بتواند نیازهای خود را به خوبی برطرف کند، به هنجارها و قوانین مختلفی نیاز دارد. به گفته وی، اگر در یک جامعه هنجارها و قوانین رعایت نشوند، مسئله اجتماعی به وجود میآید.
این پژوهشگر هشدار میدهد که ایجاد مسئله اجتماعی میتواند به امنیت، آسایش و سلامت آن جامعه آسیب وارد کند. وی انواع مختلفی از مسائل اجتماعی که میتواند بر سلامت یک جامعه تأثیر بگذارد را شامل رشد بیرویه جمعیت، توسعه و گسترش بیرویه شهرنشینی، ماشینی شدن کارها و … برشمرده است.
تکیان بر دو ویژگی کلیدی مسائل اجتماعی تأکید میکند:
نخست، تکعاملی نبودن: به گفته وی، مسائل اجتماعی ممکن است از طریق چندین عامل به وجود بیایند و از یک رابطه پیچیده علت و معلولی تبعیت کنند.
دوم، فرابخشی بودن ماهیت: تکیان استدلال میکند که حتی اگر مسئلهای اجتماعی در بخش سلامت بروز کند، ممکن است که بخشهای دیگر جامعه را نیز دچار مشکل کند.
وی همچنین از منظر کارکردگرایانه توضیح میدهد که مسائل اجتماعی از طریق کجرفتاریهای خردهنظامهای اجتماعی به وجود میآیند. در بخش سلامت نیز خردهنظامهای اجتماعی، سیاسی و فرهنگی میتوانند مسائل اجتماعی را به وجود بیاورند.
مسائل اجتماعی حوزه سلامت و سیاستهای پیشنهادی
تکیان پس از انجام مراحل پژوهش، مهمترین مسائل اجتماعی حوزه سلامت را در پنج دسته تقسیمبندی کرده و برای هر یک سیاست پیشنهادی ارائه داده است:
۱. مسائل اجتماعی نظام سلامت از منظر ارائه خدمت
به گفته تکیان، مسائلی چون «احساس عدم امنیت در دریافت خدمات»، «بالارفتن میزان جراحیهای زیبایی»، «خوددرمانی و مراجعه به افراد غیرصلاحیتدار»، «نرخ بالای سزارین» و «عدم توجه به سلامت دهان و دندان» در این دسته قرار میگیرند.
تکیان برای حل این مسائل پیشنهاد میکند که مراقبتهای پیشبیمارستانی تقویت شود، به جامعه درباره عوارض احتمالی جراحی زیبایی آموزش داده شود، از ابزارهای قانونی برای جلوگیری از تبلیغات دارویی گمراهکننده استفاده گردد و امکان زایمان بدون درد در همه بیمارستانها فراهم شود.
۲. مسائل اجتماعی نظام سلامت از منظر دسترسی به داروهای ضروری
تکیان از جمله مسائلی که در این دسته قرار میگیرند به «بالا بودن مصرف خودسرانه داروها خصوصاً آنتیبیوتیکها»، «کاهش دسترسی به برخی داروها در بیماریهای مزمن به دلیل تحریمها» و «خرید داروها از کانالهای غیررسمی» اشاره کرده است.
وی برای حل مشکل بالابودن مصرف آنتیبیوتیک پیشنهاد میکند که به بیماران آموزش داده شود چگونه باید از این دارو استفاده کنند و بر ارائه این دارو بدون نسخه در داروخانهها نظارت شود.
تکیان همچنین میگوید که از آنجایی که ترس از کمبود دارو در بیماران وجود دارد، باید به تولید داروی ژنریک پرداخت و فضای رقابتی سالمی را برای تولیدکنندگان دارو فراهم کرد.
وی برای حل مشکل خرید از کانالهای غیررسمی، مردم را به گزارش این مکانها در صفحات مجازی تشویق کرده است.
۳. مسائل اجتماعی نظام سلامت از منظر تأمین مالی
تکیان یکی از مسائل اجتماعی مربوط به تأمین مالی را مسئله افزایش تقاضای خدمات از سوی افراد بیمهشده عنوان میکند.
به گفته وی، برای حل این مسئله میتوان شبکه ارائه خدمات از سوی بیمهشدگان را تقویت کرد تا این تقاضاها کنترل شود.
از دیگر مسائل این بخش، تکیان به نرخ ۲۰ درصدی ناباروری و بالا بودن هزینههای آن اشاره کرده و میگوید که میتوان ظرفیت مراکز ناباروری دولتی را افزایش داد.
وی مشکل دیگر را افزایش هزینههای درمانی دانسته و برای حل آن، تقویت نظام ارجاع و پزشک خانواده را پیشنهاد میکند.
تکیان همچنین اشاره میکند که هزینههای غیرضروری و پنهانی چون هزینه سفر برای دریافت خدمات به بیماران تحمیل میشود که میتوان با استفاده از ظرفیت خدمات آنلاین و پزشکی از راه دور این مشکل را حل کرد.
۴. مسائل اجتماعی نظام سلامت از منظر حاکمیت و رهبری
تکیان از جمله مسائل اجتماعی مربوط به این بخش به مواردی چون «انجام سقط جنین غیرایمن»، «تبعیض و بیعدالتی در بهرهمندی از خدمات سلامت»، «خرید و فروش اعضای بدن» و «مافیای کنکور در رشتههای پرطرفدار نظام سلامت» اشاره کرده است.
وی برای مسئله نخست، اصلاح قانون سقط جنین را پیشنهاد میدهد.
تکیان برای حل مشکل بیعدالتی در بهرهمندی از خدمات سلامت، ارتقای خدمات گروههای آسیبپذیر را راهکار میداند.
برای حل مسئله خرید و فروش اعضای بدن، وی استفاده از ابزارهای قانونی در مقابله با این پدیده را پیشنهاد میکند.
تکیان مشکل کنکور را نیز با برگزاری آزمونهای استاندارد در سه سال آخر دوره دبیرستان قابل حل میداند.
۵. مسائل اجتماعی نظام سلامت از منظر اخلاق
تکیان از جمله مسائل اجتماعی این بخش به «به خطر افتادن محرمانگی بین پزشک و بیمار» اشاره کرده و برای حل آن، اصلاح و تجدیدنظر در قوانین مربوط به مسئولیت مدنی پزشکان را پیشنهاد میدهد.
وی از دیگر مسائل این بخش را «بیاعتمادی به پزشک و نظام سلامت» دانسته و برای مبارزه با این مشکل، بهرهگیری از روحیه تعاون و مشارکت عمومی در نظام سلامت را راهکار میداند.
تکیان همچنین موضوع رشوه را یکی دیگر از مسائل اخلاقی این حوزه برشمرده و مهمترین راهکار را اجرای قانون ارتقای سلامت نظام اداری و مقابله با فساد عنوان کرده است.
جمعبندی
تکیان در پایان یادداشت خود تأکید میکند که یکی از مهمترین بخشهای هر جامعهای حوزه سلامت است. به گفته وی، وضعیت مطلوب در این حوزه موجب نشاط و سلامتی در میان افراد یک جامعه میشود، اما عملکرد نظام سلامت میتواند به وسیله مسائل اجتماعی دچار خدشه شود.
وی خاطرنشان میکند که در این پژوهش سعی شده است تا با کمک نخبگان حوزه سلامت، مهمترین مسائل اجتماعی این حوزه پیدا شود و با دستهبندی آنها، برای هر یک راهحلی ارائه شود.
تکیان مسائل اجتماعی یافتشده را به دستههای مسائل اجتماعی مربوط به خدمت، دسترسی به داروهای ضروری، تأمین مالی، حاکمیت و رهبری و اخلاق تقسیم کرده است و در نهایت به بخشی از راهحلهای پیشنهادی درباره هر دسته اشاره نموده است.
