نورالله مرادی، پژوهشگر ارشد فرهنگی، در یادداشتی تحلیلی به بررسی نقش «امامقلیخان» به عنوان یکی از چهرههای کلیدی تاریخ ایران میپردازد. او معتقد است که امامقلیخان تنها یک سردار نبود، بلکه معمار نوعی حکمرانی هوشمند بود که با تلفیق توان نظامی، دیپلماسی و اقتصاد، جایگاه ایران را در خلیج فارس تثبیت کرد.
به گزارش پایگاه خبری حکمرانی هوشمند، مرادی با اشاره به خاستگاه امامقلیخان توضیح میدهد: امامقلیخان، فرزند «اللهوردیخان» (سپهسالار مشهور شاهعباس بزرگ)، از خاندان گرجیتبار بود که در دوران طلایی صفویه به قدرت رسید. او پس از مرگ پدر در سال ۱۰۲۲ قمری، نهتنها منصب او، بلکه نفوذ معنوی وی بر شاهعباس را نیز به ارث برد. قلمرو حکمرانی او از یزد تا سواحل دریای عمان گسترده بود؛ جایگاهی که او را در عمل به «مقتدرترین والی تاریخ صفویه» بدل کرد.»
شاهکار آزادسازی هرمز
یکی از مهمترین اقدامات امامقلیخان، آزادسازی جزیره هرمز از دست پرتغالیها در سال ۱۶۲۲ میلادی بود. مرادی این عملیات را نتیجه دیپلماسی هوشمندانه میداند: امامقلیخان با درکی پیشرو از «موازنه قوا»، راهبرد زیر را طراحی کرد: دیپلماسی اجبار (Coercive Diplomacy): او با زیرکی از تضاد منافع شرکت هند شرقی بریتانیا و پرتغالیها استفاده کرد. او انگلیسیها را بین دو گزینه «اخراج از ایران» یا «همکاری در جنگ» قرار داد و در نهایت آنها را متقاعد کرد که حملونقل دریایی لشکر ایران را بر عهده بگیرند.»
پس از تسخیر قلعه قشم و قطع رگ حیات هرمز، امامقلیخان با انتقال مرکزیت تجاری به بندر گمبرون (بندرعباس فعلی) و تخریب استحکامات هرمز، اطمینان حاصل کرد که این جزیره دیگر هرگز پایگاه بیگانه نشود.
راهبرد پیوند مرکز به دریا و توسعه اقتصادی
امامقلیخان میدانست که پیروزی نظامی بدون زیرساخت اقتصادی پایدار نیست. او برای اتصال شیراز به بندرعباس، پل عظیم لاتیدان را ساخت و با توسعه امنیت جادهای و ساخت کاروانسراها، تجارت ابریشم را رونق بخشید. مرادی در این باره خاطرنشان میکند: برای اتصال پایتخت فرهنگی (شیراز) به پایتخت دریایی (بندرعباس)، او پل عظیم لاتیدان را با طول نزدیک به یک کیلومتر روی رودخانه کل بنا کرد. این پل نه یک سازه، بلکه یک «بیانیه سیاسی» برای نمایش قدرت دولت مرکزی در جنوب بود.
توسعه امنیت جادهای: ساخت کاروانسراهای زنجیرهای در مسیرهای صعبالعبور کوهستانی فارس به سواحل، نرخ ریسک تجارت ابریشم را به حداقل رساند و خزانه دولت را از عوارض گمرکی سرشار کرد.
عصر ملاصدرا
او فراتر از یک سردار، حامی جدی خردگرایی بود. با توسعه «مدرسه خان» در شیراز و فراهم کردن امنیت و آزادی اندیشه برای «ملاصدرا» (که در تبعید به سر میبرد)، ترکیبی متفاوت از علم و اجرا را به نمایش گذاشت.
دستاوردهای راهبردی و تثبیت مرزها
اعاده حاکمیت بر بحرین: او با سرکوب حکام وابسته، مروارید خلیج فارس را مجدداً به قلمرو ایران بازگرداند.
نفوذ از دریای مکران تا اقیانوس هند: او نفوذ ایران را تا سواحل مسقط و عمان گسترش داد تا خلیج فارس در عمل به یک «دریاچه داخلی» تحت نظارت ناوگانهای متحد ایران بدل شود.
امامقلیخان را باید «اولین استراتژیست دریایی ایران مدرن» دانست. او پی برد که امنیت ملی ایران در گرو تسلط بر تنگه هرمز است. اقدامات او نهتنها پرتغالیها را از خلیج فارس اخراج کرد، بلکه الگویی از «حکمرانی هوشمند» را ارائه داد که در آن نظامیگری، دیپلماسی، اقتصاد و فرهنگ در خدمت یک هدف واحد یعنی «سیادت ایران» بودند.
انتهای پیام
