پژوهشگر اندیشکده اقتصاد مقاومتی، معتقد است بررسی روند قیمت و مصرف بنزین در ایران نشان میدهد مقایسه قیمتهای اسمی نمیتواند تصویر دقیقی از تحولات واقعی بازار سوخت ارائه کند؛ چراکه در اقتصادی با تورم بالا، ثابت ماندن قیمت اسمی بنزین به معنای کاهش مستمر قیمت واقعی آن است.
به گزارش پایگاه خبری حکمرانی هوشمند، محمدحسین احمدی در این یادداشت با اشاره به تجربه ۱۵ سال گذشته توضیح میدهد که هر زمان قیمت واقعی بنزین افزایش یافته، رشد مصرف نیز کاهش پیدا کرده است و در مقابل، با گذشت زمان و فرسایش ارزش واقعی قیمت سوخت، روند مصرف دوباره شتاب گرفته است.
وی بر همین اساس استدلال میکند که مسئله اصلی سیاستگذاری بنزین صرفاً تعیین یک قیمت جدید نیست، بلکه باید مشخص شود پس از هر اصلاح قیمتی، قیمت واقعی بنزین در سالهای بعد چه مسیری را طی خواهد کرد.
احمدی معتقد است سیاستی که طی آن قیمت بنزین برای چند سال ثابت باقی بماند و سپس دولت ناچار شود برای جبران کاهش ارزش واقعی آن، یک افزایش شدید اعمال کند، با دو مشکل اساسی مواجه است. به گفته وی، نخست اینکه در فاصله میان دو اصلاح، انگیزه مصرفکنندگان برای مدیریت مصرف بهتدریج کاهش پیدا میکند و دوم اینکه تأخیر در اصلاح قیمت باعث انباشته شدن فاصله میان قیمت اسمی و واقعی میشود و در نهایت اصلاح آن به یک «شوک قیمتی» نیاز پیدا میکند.
قیمت اسمی، تصویر کاملی از قیمت بنزین نیست
این پژوهشگر با اشاره به نرخهای مختلف بنزین در سالهای گذشته از جمله ۴۰۰، ۷۰۰، ۱۰۰۰، ۱۵۰۰ و ۳۰۰۰ تومان، تأکید میکند که صرف کنار هم گذاشتن این ارقام نمیتواند نشان دهد بنزین در هر مقطع زمانی واقعاً گرانتر یا ارزانتر شده است.
احمدی توضیح میدهد که آنچه بر رفتار مصرفکننده اثر میگذارد، تنها عدد درجشده روی قیمت نیست، بلکه هزینه سوخت در مقایسه با سطح عمومی قیمتها، درآمد خانوار و سایر هزینههای زندگی اهمیت دارد.
وی با اشاره به افزایش چندبرابری سطح عمومی قیمتها در فاصله سالهای ۱۳۹۰ تا ۱۴۰۰ میافزاید که این روند در سالهای بعد نیز ادامه یافته است؛ بهطوری که نرخ تورم سالانه در دوازده ماه منتهی به مرداد ۱۴۰۵ به ۶۹.۹ درصد رسیده است.
به اعتقاد احمدی، در چنین شرایطی تثبیت قیمت بنزین یک سیاست خنثی محسوب نمیشود، بلکه نتیجه اقتصادی آن کاهش مداوم قیمت واقعی سوخت است.
تجربه ۱۳۹۴ تا ۱۳۹۷؛ کاهش قیمت واقعی بدون تغییر نرخ اسمی
احمدی دوره سالهای ۱۳۹۴ تا ۱۳۹۷ را یکی از روشنترین نمونهها برای توضیح این مسئله میداند. وی یادآور میشود که از خرداد ۱۳۹۴ تا سال ۱۳۹۷ قیمت اسمی بنزین روی هزار تومان باقی ماند و هیچ تصمیم رسمی برای کاهش قیمت اتخاذ نشد، اما تورم باعث شد ارزش واقعی این هزار تومان بهتدریج کاهش پیدا کند.
وی توضیح میدهد که ارزش واقعی هزار تومان بنزین، با تبدیل تقریبی به قیمتهای سال ۱۴۰۵، از حدود ۲۶ هزار تومان در سال ۱۳۹۴ به کمتر از ۱۸ هزار تومان در سال ۱۳۹۷ رسید.
به گفته احمدی، همزمان با این فرسایش قیمت واقعی، مصرف بنزین نیز افزایش یافت و از حدود ۲۵.۹ میلیارد لیتر در سال ۱۳۹۴ به حدود ۳۲.۵ میلیارد لیتر در سال ۱۳۹۷ رسید.
این پژوهشگر البته تأکید میکند که همزمانی افزایش مصرف و کاهش قیمت واقعی به معنای آن نیست که تمام رشد مصرف ناشی از قیمت بنزین بوده است. به گفته وی، عواملی مانند افزایش تعداد خودروها، میزان پیمایش و شرایط اقتصادی نیز بر مصرف سوخت اثرگذارند.
با این حال، احمدی معتقد است این روند نشان میدهد سیگنال قیمتی ایجادشده پس از اصلاح سال ۱۳۹۴، در سالهای بعد تحت تأثیر تورم به تدریج تضعیف شده است.
افزایش قیمت در سال ۱۳۹۳؛ رشد مصرف کاهش یافت
احمدی برای بررسی رابطه میان قیمت واقعی و مصرف، به سالهای پیش و پس از اصلاح قیمت در سال ۱۳۹۳ نیز اشاره میکند.
وی میگوید در سالهای ۱۳۹۰ تا ۱۳۹۲، نرخهای ۴۰۰ و ۷۰۰ تومان تقریباً ثابت بودند، در حالی که اقتصاد کشور با تورم قابل توجهی مواجه بود. بنابراین قیمت واقعی بنزین در این دوره کاهش پیدا کرد و مصرف از حدود ۲۱.۹ میلیارد لیتر در سال ۱۳۹۰ به نزدیک ۲۵ میلیارد لیتر در سال ۱۳۹۲ رسید.
به گفته وی، پس از افزایش تعرفه در سال ۱۳۹۳ و سپس تکنرخی شدن بنزین در سال ۱۳۹۴، آهنگ رشد مصرف به حدود ۲ درصد در سال کاهش پیدا کرد؛ اما پس از ثابت ماندن نرخ هزار تومان، رشد مصرف دوباره افزایش یافت.
این پژوهشگر همچنین با اشاره به بررسیهای استانی میافزاید که پس از اصلاحات سالهای ۱۳۹۳ و ۱۳۹۴، سرعت رشد مصرف در تقریباً همه استانها کاهش پیدا کرد و در دوره فرسایش قیمت واقعی، یعنی سالهای ۱۳۹۵ تا ۱۳۹۷، بار دیگر افزایش یافت.
احمدی بر همین اساس نتیجه میگیرد که آثار اصلاح قیمت بنزین دائمی نیست و اگر قیمت اسمی برای سالهای طولانی ثابت بماند، اثر قیمتی اصلاحات نیز به مرور زمان از بین میرود.
اصلاح سال ۱۳۹۸؛ تکرار همان چرخه
احمدی در ادامه به اصلاح قیمتی آبان ۱۳۹۸ اشاره میکند و میگوید در ۲۴ آبان آن سال نظام سهمیهبندی بار دیگر برقرار شد و قیمت بنزین سهمیهای ۱۵۰۰ تومان و نرخ آزاد ۳۰۰۰ تومان تعیین شد. برای خودروهای شخصی نیز سهمیه ماهانه ۶۰ لیتر در نظر گرفته شد.
وی معتقد است افزایش نرخ آزاد از هزار تومان به ۳۰۰۰ تومان در ظاهر یک افزایش سهبرابری بود، اما از منظر قیمت واقعی نیز شوک قابل توجهی ایجاد کرد.
با این حال، احمدی توضیح میدهد که نرخهای ۱۵۰۰ و ۳۰۰۰ تومان برای سالهای طولانی ثابت ماندند و تورم بار دیگر بخش قابل توجهی از افزایش قیمت واقعی را از بین برد.
به گفته وی، برای نمونه نرخ آزاد ۳۰۰۰ تومان در سال ۱۴۰۰ از نظر قدرت خرید تقریباً معادل ۲۱ هزار تومان امروز بود و در سالهای بعد نیز تداوم تورم موجب تشدید این فرسایش شد.
مسئله اصلی؛ شوک قیمتی یا قاعده پایدار؟
احمدی معتقد است تجربه چند دهه اخیر این پرسش اساسی را پیش روی سیاستگذار قرار میدهد که آیا باید هر چند سال یک بار اجازه داد قیمت واقعی بنزین به شدت کاهش پیدا کند و سپس با یک افزایش بزرگ آن را اصلاح کرد.
وی استدلال میکند که چنین الگویی هم انگیزه مدیریت مصرف را در سالهای میان دو اصلاح کاهش میدهد و هم به دلیل انباشته شدن فاصله قیمت واقعی و اسمی، دولت را در زمان اصلاح با ضرورت اعمال افزایش شدید قیمت مواجه میکند.
این پژوهشگر تأکید میکند که جایگزین این الگو الزاماً افزایش مکرر قیمت تمام بنزین نیست. به اعتقاد وی، میتوان مصرف حمایتی را حفظ کرد، اما همزمان اجازه نداد قیمت مصرف مازاد برای سالهای طولانی در برابر تورم ثابت بماند.
احمدی در ادامه خاطرنشان میکند که پرسش «بنزین گران شده یا ارزان؟» بدون در نظر گرفتن تورم، پاسخ دقیقی ندارد. ممکن است قیمت اسمی یک کالا ثابت باقی بماند، اما همان کالا در مقایسه با سایر کالاها و خدمات هر سال ارزانتر شود.
اصلاح قیمت بدون توجه به آینده، راهحل پایدار نیست
احمدی با جمعبندی تجربه دهه ۱۳۹۰ میگوید پس از اصلاحات سالهای ۱۳۹۳ و ۱۳۹۴، رشد مصرف به شکل محسوسی کاهش یافت، اما تثبیت قیمت هزار تومانی و کاهش ارزش واقعی آن موجب شد رشد مصرف دوباره افزایش پیدا کند.
وی میافزاید اصلاح سال ۱۳۹۸ نیز بار دیگر قیمت واقعی بنزین را افزایش داد، اما تثبیت نرخهای اسمی باعث شد بخش مهمی از این اثر طی سالهای بعد از بین برود.
این پژوهشگر در نهایت تأکید میکند که مسئله سیاست بنزین فقط تعیین یک نرخ جدید نیست، بلکه پرسش اساسیتر این است که قیمت واقعی بنزین پس از اجرای اصلاحات چه مسیری را طی خواهد کرد.
احمدی معتقد است اگر نتیجه هر اصلاح قیمتی، کاهش مستمر ارزش واقعی بنزین در اثر تورم باشد، هر سیاست اصلاحی از همان روز اجرا با یک «تاریخ انقضا» مواجه خواهد بود و پس از چند سال، دوباره نیاز به اصلاحی بزرگ و پرهزینه ایجاد میشود.
به باور وی، سیاست پایدار در حوزه بنزین باید به جای تمرکز صرف بر «شوک قیمتی»، بر ایجاد یک قاعده قابل پیشبینی برای حفظ اثر واقعی اصلاحات، مدیریت مصرف و جلوگیری از انباشت فاصله میان قیمت اسمی و واقعی استوار باشد.
انتهای پیام
