زهرا کلانتری، پژوهشگر مؤسسه تحقیقات جمعیت کشور، در یادداشتی تحلیلی به بررسی ابعاد مختلف توسعه پایدار استان یزد پرداخته و معتقد است که این مفهوم پیچیده و چندبعدی، نیازمند شناخت عمیق از متغیرهای اجتماعی، فرهنگی، جمعیتی و اقتصادی است. به باور او، سیاستگذاری هدفمند برای آینده، بدون درک تصویری روشن از وضعیت موجود و روندهای پیشرو، امکانپذیر نخواهد بود.
به گزارش پایگاه خبری حکمرانی هوشمند، کلانتری استدلال میکند که استان یزد از دیرباز دارای انسجام فرهنگی ویژه و پایداری بوده و فرهنگ عمومی آن بهدلیل وجهه قوی، تأثیرپذیری کمتری از سایر فرهنگها داشته است. اما او تأکید دارد که در دهههای اخیر، بهویژه تحت تأثیر پدیدههای مهاجرفرستی و مهاجرپذیری، این یکپارچگی دستخوش تغییرات قابلتوجهی شده است. به گفته این پژوهشگر، «به منظور حفظ و تداوم فرهنگ اصیل یزد که میراثی ملی و جهانی است، شناخت عمیق تحولات فرهنگی و تدوین برنامهها و سیاستهای فرهنگی و اجتماعی ضرورت دارد.»
کلانتری با اشاره به دادههای جمعیتی، خاطرنشان میکند که حدود ۸۵ درصد از جمعیت استان یزد در مناطق شهری ساکن هستند و نرخ رشد بالای جمعیت شهری، عمدتاً ناشی از فرایند مهاجرت است. او مهاجرپذیری بالای استان، بهویژه از مناطق توسعهنیافته و حتی از کشور افغانستان، را یکی از چالشهای جدی جمعیتی میداند.
در حوزه خانواده، کلانتری تصریح میکند که اگرچه میزان طلاق در یزد پایینتر از میانگین کشوری است، اما «سرعت افزایش طلاق در استان یزد بیشتر از میانگین کشوری» است که زنگ خطری برای انسجام خانوادههای یزدی محسوب میشود.
یکی از جذابترین یافتههای پژوهش کلانتری، به باور عمومی درباره صفات بارز یزدیها بازمیگردد. او تأکید دارد که در برداشت ذهنی متداول، یزدیها بهعنوان مردمانی قناعتپیشه، صرفهجو و اهل پسانداز شناخته میشوند و دادهها نیز این موضوع را تأیید میکند؛ چراکه میزان پسانداز مردم یزد نسبت به درآمدشان، رتبه سوم کشوری را به خود اختصاص داده است.
با این حال، کلانتری هشدار میدهد که جامعه یزد در مرحله گذار قرار دارد. به گفته او، اگرچه یزدیها در ابعاد اعتقادی و عاطفی و نیز مناسک فردی، وضعیتی بالاتر از میانگین کشوری دارند، اما در انجام مناسک جمعی، عملکردی نامناسب و پایینتر از متوسط کشور نشان میدهند.
او همچنین به معضل اعتیاد اشاره میکند و میگوید: «سن اعتیاد در استان یزد در حال کاهش و میزان شیوع اعتیاد در زنان در حال افزایش است. همچنین گرایش به انواع مواد مخدر نوین و الکل در حال افزایش است.»
کلانتری در ادامه، روش پژوهش خود را تشریح میکند و میگوید برای شناسایی متغیرهای اثرگذار بر آینده استان، از منابع متنوعی شامل آمارهای رسمی، اسناد بالادستی، ادبیات پژوهش، فضای مجازی و کارگاههای دورنگری استفاده شده است. سپس این متغیرها در اختیار خبرگان، کارشناسان و نمایندگان سمنها قرار گرفته و اولویتبندی شدهاند.
نتیجه این اولویتبندی نشان میدهد که بیشترین سهم از متغیرهای برگزیده، مربوط به حوزه اجتماعی با ۳۳٪ (شامل سرمایه اجتماعی، اعتماد عمومی، کارکردهای فضای مجازی و نارضایتی اجتماعی) است. حوزه اقتصادی با ۲۰٪ در جایگاه دوم قرار دارد و حوزههای سیاسی، محیط زیست و فرهنگ در رتبههای بعدی هستند. به گفته کلانتری، حوزه علم و فناوری با تنها یک متغیر در بین ۳۰ مسئله برتر، کمترین سهم را دارد.
کلانتری در بخش اصلی یادداشت خود، سه سناریوی محتمل و باورکردنی را برای ده سال آینده استان یزد ترسیم میکند:
در این سناریو، جمعیت همچنان در مرکز استان متمرکز است اما بهتدریج با برنامهریزی برای توسعه سایر شهرستانها، مهاجرت به شهرهای کوچکتر افزایش مییابد. سن ازدواج بالا میرود اما همچنان پایینتر از میانگین کشوری باقی میماند. فضای مجازی تأثیر فزایندهای دارد اما مدیران فرهنگی تلاش میکنند از آن بهنفع سبک زندگی محلی استفاده کنند. بهرهوری دستگاهها در حد متوسط با شیب ملایم رشد است و مدیریتها محافظهکارانه و واکنشگرا عمل میکنند. کلانتری این وضعیت را «میانه» توصیف میکند که در برخی متغیرها رو به بهبود و در برخی دیگر رو به زوال است.
کلانتری هشدار میدهد که در این سناریو، بهدلیل افزایش ریسک ازدواج، ضعف در دینداری و تبعیت از هنجارهای رسمی، سن ازدواج بالا رفته و ازدواج رسمی کاهش مییابد و تمایل به سبکهای دیگر زندگی مشترک افزایش پیدا میکند. نرخ باروری به حد متوسط کشوری کاهش مییابد. مهاجرپذیری همچنان ادامه دارد و تمرکز جمعیت در مرکز استان تشدید شده و حاشیهنشینی به معضلی جدی تبدیل میشود. سن اعتیاد کاهش مییابد و مصرف مواد مخدر نوین و الکل افزایش مییابد. به باور کلانتری، در این حالت، وضعیت استان در بسیاری از شاخصها از متوسط کشوری نامطلوبتر خواهد بود.
کلانتری این سناریو را افق مطلوب استان ترسیم میکند. در این وضعیت، اقتصاد استان با سرعت مطلوب بهسوی دانشبنیان شدن حرکت میکند و از سرمایه انسانی موجود بهخوبی بهره میبرد. مهاجرت سرمایههای انسانی به خارج از استان کاهش یافته و مهاجران واردشده، دارای تخصص و مهارت بالا هستند. با سیاستگذاری فعال در حمایت از خانواده، نرخ باروری به کمتر از ۱.۸ فرزند به ازای هر زن نمیرسد. سن ازدواج با شیب بسیار کمی افزایش مییابد و استان همچنان جزو سه استان با کمترین سن ازدواج در کشور باقی میماند. آموزش مهارتهای زندگی و ارتباطات بینفردی، سرعت افزایش طلاق را به شدت کاهش میدهد و بعد از سال ۱۴۰۷، یزد جزو ده استان با کمترین رشد در نرخ طلاق خواهد بود. مدیریت توانمند فرهنگی و برنامهریزی برای اوقات فراغت، همراه با اشتغال بالا و اقتصاد پویا، تمایل به آسیبهای اجتماعی را به شدت کاهش میدهد. کلانتری تأکید دارد که در این سناریو، یزد در بسیاری از شاخصها جایگاه برتر کشور را خواهد داشت و الگویی موفق برای سایر استانها محسوب میشود.
کلانتری در پایان یادداشت خود، بر لزوم تداوم پروژههای آیندهپژوهی بهعنوان مبنای سیاستگذاری کنشگرانه تأکید میکند و پیشنهاد میدهد که این اقدام، نه یک فعالیت مقطعی و از سوی یک سازمان، بلکه اقدامی پیوسته و با مشارکت سازمانها و نهادهای مختلف باشد. او همچنین بر تحلیل دقیق چالشهای شناساییشده و برنامهریزی منسجم برای تعامل با زمینههای شکلدهنده این چالشها، بهعنوان گامهای ضروری برای حرکت بهسوی وضعیت مطلوب یاد میکند.
به باور کلانتری، تغییرات فرهنگی و پیامدهای آن، توجه مسئولان و سیاستگذاران استان یزد را طلب میکند. او تأکید دارد که برای حفظ و تداوم فرهنگ اصیل یزد بهعنوان میراث ملی و جهانی و همچنین دستیابی به وضعیت مطلوب در آینده، شناخت عمیق تحولات فرهنگی و تدوین استراتژیها و سیاستهای فرهنگی و اجتماعی، یک ضرورت انکارناپذیر است. در این پژوهش، با بهرهگیری از دادهها و اطلاعات موجود، وضعیت استان تصویر شده و مهمترین روندها، عدمقطعیتها، عوامل نوظهور، متغیرهای اثرگذار و پیشرانهای شکلدهنده آینده، همراه با سه سناریوی ممکن، ارائه شده است.
انتهای پیام
